Ai bảo vệ giới trẻ trước những cơn sóng ngầm của mạng xã hội

Những “cơn sóng ngầm” trên mạng xã hội hiện nay

Theo Digital (2026), đến tháng 10/2025, “Việt Nam có khoảng 85,6 triệu người sử dụng Internet và 79 triệu tài khoản/người dùng mạng xã hội, tương đương 77,6% dân số”[1]. Khảo sát của UNICEF năm 2022 thì chỉ ra, “82% trẻ em Việt Nam 12-13 tuổi sử dụng internet hàng ngày, con số này ở lứa tuổi 14-15 là 93%”[2]. Điều đó cho thấy, mạng xã hội đã và đang có ảnh hưởng sâu rộng đến đời sống con người, nhất là giới trẻ. Bên cạnh những giá trị tích cực, môi trường này cũng đang xuất hiện nhiều tác động tiêu cực, âm thầm nhưng rất đáng lo ngại.

Trước hết là sự lan truyền của thông tin sai lệch và nội dung độc hại. Tin giả, thông tin bóp méo, chưa được kiểm chứng cùng các nội dung giật gân, phản cảm, cực đoan có thể lan truyền rất nhanh, gây nhiễu loạn nhận thức. Nghiên cứu của Vosoughi, Roy và Aral trên Science năm 2018 cho thấy: tin sai lệch có xu hướng lan truyền nhanh và rộng hơn tin đúng, bởi thường kích thích sự tò mò và cảm xúc của người dùng[3]. Đây là nguy cơ đáng chú ý đối với giới trẻ, nhóm thường xuyên tiếp xúc với mạng xã hội nhưng khả năng sàng lọc thông tin chưa đồng đều.

Bên cạnh đó, mạng xã hội có thể làm lệch chuẩn một số giá trị và lối sống trong thanh niên. Việc chạy theo “thần tượng mạng”, lượt thích, lượt xem và sự nổi tiếng khiến một bộ phận người trẻ coi trọng giá trị ảo hơn giá trị thực. Những biểu hiện phô trương, thực dụng, thích gây chú ý, thậm chí lệch chuẩn về đạo đức và ứng xử có nguy cơ được cổ súy, lan truyền.

Một vấn đề đáng lo ngại khác là sự hạn chế trong năng lực “miễn dịch thông tin” và tư duy phản biện của giới trẻ. Trước lượng thông tin khổng lồ, nếu thiếu khả năng phân tích, đối chiếu nguồn tin, người trẻ dễ bị tác động bởi cảm xúc, hiệu ứng đám đông và những nội dung có sức lan truyền mạnh. UNESCO (2021) nhấn mạnh: thanh thiếu niên là nhóm dễ bị tổn thương trước thông tin sai lệch do đang trong quá trình hình thành bản sắc và hệ giá trị cá nhân[4].

Nguy hiểm hơn, các thế lực thù địch còn lợi dụng không gian mạng sã hội để xuyên tạc lịch sử, phủ nhận thành tựu của đất nước, gieo rắc hoài nghi và làm suy giảm niềm tin. Những nội dung này có thể được ngụy trang dưới dạng bình luận, video ngắn hoặc những câu chuyện tưởng như khách quan, khiến người dùng khó nhận diện bản chất.

Nhìn chung, những tác động tiêu cực của mạng xã hội hiện nay đặt ra yêu cầu mới đối với gia đình, nhà trường và các tổ chức xã hội trong quản lý, giáo dục và định hướng giới trẻ. Vì vậy, nhận diện và hạn chế những “cơn sóng ngầm” trên mạng xã hội không chỉ là vấn đề công nghệ mà còn là nhiệm vụ về văn hóa, giáo dục và tư tưởng. Quan trọng hơn, cần xây dựng cho người trẻ “sức đề kháng” thông tin, biết kiểm chứng trước khi tin, suy nghĩ trước khi chia sẻ và có trách nhiệm với mỗi hành vi trên không gian mạng.

Giới trẻ - đối tượng dễ bị tác động hơn ta tưởng

Giới trẻ hiện nay là nhóm tiếp xúc thường xuyên và sâu rộng nhất với các nền tảng số, đây cũng là nhóm dễ bị ảnh hưởng nhất bởi những “cơn sóng ngầm” của mạng xã hội.

Trước hết, đặc điểm tâm lý lứa tuổi khiến người trẻ dễ bị thu hút bởi cái mới, cái lạ và các xu hướng đang thịnh hành trên mạng xã hội. Những nội dung có tính giải trí cao, gây sốc hoặc tạo tranh cãi thường thu hút mạnh sự chú ý. Bên cạnh đó, tâm lý đám đông và hiệu ứng lan truyền cũng làm gia tăng mức độ ảnh hưởng của mạng xã hội. Nhiều người trẻ có xu hướng tin tưởng những nội dung có lượt xem, lượt thích hoặc chia sẻ cao mà không kiểm chứng độ chính xác. Điều này dẫn đến việc tiếp nhận thông tin mang tính cảm tính thay vì lý trí.

Một nguyên nhân quan trọng khác là sự hạn chế về kỹ năng số và tư duy phản biện. Trong bối cảnh tin giả và tin thật đan xen phức tạp, nhiều bạn trẻ chưa có đủ kỹ năng để đánh giá nguồn tin, nhận diện thông tin sai lệch hay phân tích vấn đề đa chiều. UNESCO (2021) cho biết: thanh thiếu niên có tỷ lệ chia sẻ thông tin chưa kiểm chứng cao hơn đáng kể so với các nhóm tuổi khác[5], phản ánh rõ khoảng trống về kỹ năng truyền thông số.

Hệ quả của những hạn chế này không chỉ là việc tiếp nhận thông tin sai lệch mà còn tác động trực tiếp đến đời sống tinh thần và hệ giá trị của người trẻ. Việc thường xuyên tiếp xúc với các nội dung lệch chuẩn có thể dẫn đến xu hướng đề cao hình thức, coi nhẹ giá trị thực chất và dễ rơi vào trạng thái mất phương hướng trong cuộc sống. Đồng thời, áp lực so sánh xã hội trên mạng cũng khiến nhiều người trẻ cảm thấy tự ti, căng thẳng hoặc lo âu. Nghiên cứu của American Psychological Association (APA, 2023) cho thấy việc sử dụng mạng xã hội với cường độ cao có liên hệ trực tiếp đến sự gia tăng các dấu hiệu lo âu và trầm cảm ở thanh thiếu niên[6].

Đáng lưu ý hơn, trong một số trường hợp, giới trẻ còn chịu tác động từ các luồng thông tin xuyên tạc lịch sử hoặc phủ nhận các giá trị nền tảng. Nếu thiếu khả năng nhận diện và phản biện, những thông tin này có thể ảnh hưởng đến thế giới quan, nhân sinh quan và niềm tin xã hội của người trẻ.

Từ thực tế trên có thể thấy, giới trẻ vừa là lực lượng trung tâm của môi trường số, vừa là nhóm dễ bị tổn thương nhất trước các tác động tiêu cực của mạng xã hội. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hình thành “miễn dịch thông tin”, bao gồm kỹ năng số, tư duy phản biện và bản lĩnh nhận thức cho thế hệ trẻ.

 Giải pháp bảo vệ giới trẻ trong không gian mạng

Nghị quyết Đại hội XIV nhấn mạnh yêu cầu xây dựng “xã hội lành mạnh, kỷ cương, văn minh, an toàn và phát triển”[7], trong đó có yêu cầu bảo đảm an ninh con người trong môi trường số. Trước những tác động phức tạp của không gian mạng xã hội như nhiện nay, bảo vệ giới trẻ cần được thực hiện đồng bộ các giải pháp sau:

Một là, tăng cường giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức và lối sống văn hóa cho thanh niên. Nội dung giáo dục cần được đổi mới theo hướng gần gũi, sinh động, phù hợp với môi trường số; gắn lý luận với thực tiễn để giúp người trẻ hình thành bản lĩnh, trách nhiệm công dân và hệ giá trị đúng đắn. Đây là nền tảng quan trọng tạo nên “miễn dịch thông tin”, giúp thanh niên chủ động trước những thông tin sai lệch và quan điểm lệch chuẩn.

Hai là, đẩy mạnh truyền thông tích cực trên không gian mạng. Các cơ quan báo chí, truyền thông và tổ chức chính trị - xã hội cần chủ động hiện diện trên các nền tảng số, tạo ra những nội dung chính xác, hấp dẫn, dễ tiếp cận với giới trẻ. Khi thông tin chính thống đủ nhanh, đúng và hấp dẫn, sẽ góp phần tạo “dòng chảy thông tin tích cực”, hạn chế khoảng trống để tin giả và nội dung độc hại lan rộng.

Ba là, phát triển nền tảng và nội dung số lành mạnh, phù hợp với nhu cầu của thanh niên. Cần đầu tư cả về nội dung, hình thức và công nghệ để tạo ra các sản phẩm phù hợp với nhu cầu, thị hiếu của thanh niên. Đây cũng là cách đổi mới phương thức giáo dục, định hướng tư tưởng trong môi trường số. Đại hội XIV nhấn mạnh yêu cầu “tăng cường quản lý và phát triển các loại hình truyền thông, thông tin trên nền tảng số”[8], đồng thời “đẩy mạnh xây dựng chính phủ số, xã hội số, đáp ứng yêu cầu kiến tạo phát triển và quản lý phát triển xã hội bền vững”[9].

Bốn là, trang bị kỹ năng số và tư duy phản biện cho giới trẻ. Thanh niên cần được hướng dẫn cách tìm kiếm, kiểm chứng, đánh giá nguồn tin và sử dụng mạng xã hội an toàn, có trách nhiệm. UNESCO (2021) khẳng định giáo dục kỹ năng truyền thông và thông tin có vai trò quan trọng trong hạn chế tác động của tin giả và thông tin sai lệch đối với thế hệ trẻ[10].

Năm là, kết hợp chặt chẽ giữa “xây” và “chống”. “Xây” là xây dựng niềm tin, hệ giá trị tích cực và môi trường thông tin lành mạnh; “chống” là chủ động nhận diện, đấu tranh, phản bác thông tin sai trái, độc hại. Trong đó, “xây” là nền tảng lâu dài, còn “chống” là nhiệm vụ thường xuyên, góp phần giữ vững môi trường mạng an toàn, lành mạnh để giới trẻ phát triển.

Trước những tác động ngày càng sâu rộng của không gian mạng, bảo vệ giới trẻ trước thông tin tiêu cực là nhiệm vụ chung của toàn xã hội. Điều này đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa gia đình, nhà trường, cơ quan quản lý, báo chí và các tổ chức xã hội nhằm xây dựng môi trường mạng an toàn, lành mạnh và giữ vững nền tảng tư tưởng trong không gian số. Bên cạnh vai trò định hướng của các cơ quan chức năng, thanh niên cần được trang bị kỹ năng, tư duy phản biện và ý thức trách nhiệm khi tham gia môi trường mạng. Khi trở thành chủ thể chủ động tiếp nhận và lan tỏa thông tin tích cực, giới trẻ không chỉ tự bảo vệ mình mà còn góp phần xây dựng không gian mạng văn minh, phục vụ sự phát triển bền vững của xã hội./.

Tài liệu tham khảo

1. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tập 1, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2026.

2. UNESCO (2021), Media and Information Literacy: Rebooting the way we understand the world, United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization.

3. American Psychological Association. (2023). Health advisory on social media use in adolescence. https://www.apa.org/topics/social-media-internet/health-advisory-adolescent-social-media-use

4. Vosoughi, Soroush, Deb Roy, and Sinan Aral, S. (2018). The spread of true and false news online. Science, 359(6380), 1146–1151. https://doi.org/10.1126/science.aap9559

5.https://datareportal.com/reports/digital-2026-vietnam?utm_source=chatgpt.com (DataReportal (2026), Digital 2026: Vietnam - số liệu 85,6 triệu người dùng Internet và 79 triệu tài khoản/người dùng mạng xã hội tại Việt Nam, số liệu đến tháng 10/2025)

6. https://dantri.com.vn/suc-khoe/tre-em-viet-nam-su-dung-mang-xa-hoi-5-7-gio-moi-ngay-20241004122731784.htm (Trẻ em Việt Nam sử dụng mạng xã hội 5-7 giờ mỗi ngày)