Chủ tịch Hồ Chí Minh chưa từng có dịp trở lại miền Nam, nhưng trong trái tim đồng bào nơi đây, Người luôn hiện diện gần gũi, thân thương. Giữa những năm tháng chiến tranh khốc liệt, từ tình yêu và lòng kính trọng dành cho Bác, nhân dân miền Tây Nam Bộ đã dựng nên những ngôi đền thờ Người giữa rừng sâu, đồng ruộng, sông nước và cả những vùng đất còn chìm trong bom đạn. Hơn nửa thế kỷ trôi qua, những mái đền ấy không chỉ lưu giữ ký ức về một thời gian khó mà còn kể câu chuyện về lòng dân, niềm tin và những giá trị tinh thần vẫn được trao truyền qua các thế hệ.

Đền thờ Bác Hồ tại xã Ngọc Hiển, tỉnh Cà Mau trong chiến tranh. Ảnh: Báo Giáo dục và Thời đại

Những ngôi đền được dựng lên từ lòng dân

Hơn nửa thế kỷ kể từ ngày Chủ tịch Hồ Chí Minh đi xa, trên vùng đất Tây Nam Bộ vẫn hiện hữu một hệ thống di tích đặc biệt, phản ánh một nét văn hóa – chính trị giàu ý nghĩa của vùng đất Nam Bộ. Theo một số tài liệu nghiên cứu và thống kê địa phương, hiện vùng đồng bằng sông Cửu Long có khoảng 34 đền thờ và phủ thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh, phân bố ở nhiều địa phương trong khu vực. Đây không chỉ là vùng đất có số lượng đền thờ Bác nhiều nhất cả nước mà còn là nơi lưu giữ một hiện tượng chính trị - văn hóa độc đáo, phản ánh sinh động tình cảm sâu nặng của đồng bào Nam Bộ đối với vị lãnh tụ kính yêu của dân tộc[1].

Năm 1969, khi tin Chủ tịch Hồ Chí Minh từ trần truyền đến miền Nam, cả vùng đồng bằng sông Cửu Long chìm trong nỗi tiếc thương vô hạn. Giữa lúc chiến tranh đang ở giai đoạn khốc liệt, bom đạn vẫn từng ngày tàn phá ruộng đồng, xóm ấp, hàng triệu người dân miền Tây đã hướng về Bác bằng tình cảm chân thành và thiêng liêng nhất. Từ những căn cứ kháng chiến giữa rừng U Minh bạt ngàn đến những vùng sông nước, vùng ven đô thị còn nằm dưới sự kiểm soát của đối phương, ảnh Bác được đặt ở vị trí trang trọng nhất trong mỗi gia đình, cơ quan và đơn vị. Nỗi đau mất Bác hòa cùng ý chí tiếp tục chiến đấu, biến tình cảm kính yêu thành sức mạnh tinh thần để vượt qua những năm tháng cam go của cuộc kháng chiến.

Điều đặc biệt là phía sau những công trình ấy trước hết là tình cảm tự nhiên, là tiếng gọi từ trái tim của hàng triệu người dân vùng sông nước Cửu Long đối với vị lãnh tụ mà họ dành trọn niềm kính yêu và lòng biết ơn sâu sắc. Chủ tịch Hồ Chí Minh chưa từng có dịp trở lại miền Nam, nhưng trong tâm thức đồng bào nơi đây, Người luôn hiện diện như một người thân ruột thịt. Đồng bào Tây Nam Bộ hiểu rằng, trong suốt cuộc đời hoạt động cách mạng, Bác luôn dành cho miền Nam một tình cảm đặc biệt. Lời Người từng xúc động nói với Đoàn đại biểu Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam năm 1962: "Miền Nam yêu quý luôn ở trong trái tim tôi" đã trở thành biểu tượng cho tình cảm sâu nặng của Người đối với đồng bào miền Nam.

Chính từ tình cảm và niềm tin ấy, nhiều đền thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh đã được dựng lên ngay giữa những năm tháng chiến tranh. Đây là một hiện tượng đặc biệt trong lịch sử hiện đại Việt Nam. Thông thường, các công trình tưởng niệm lãnh tụ được xây dựng khi đất nước đã hòa bình. Nhưng ở miền Tây Nam Bộ, những ngôi đền thờ Bác lại xuất hiện giữa khói lửa chiến tranh, giữa sự thiếu thốn trăm bề và những cuộc càn quét liên tiếp của kẻ thù. Bởi vậy, mỗi ngôi đền không chỉ là nơi tưởng niệm vị lãnh tụ vĩ đại mà còn là biểu tượng của niềm tin cách mạng, của lòng trung thành với Đảng và khát vọng thống nhất đất nước của nhân dân miền Nam.

Nhân dân góp từng tấm ván, cây đước, mái lá; góp công sức, vật lực và cả niềm tin để dựng nên những mái đền giữa rừng sâu, đồng trống, ven sông hay ngay trong vùng địch tạm chiếm. Có ngôi đền ban đầu chỉ là một căn nhà đơn sơ, có nơi chỉ là bàn thờ nhỏ được che chở bởi tình dân, nghĩa Đảng. Nhưng dù được dựng bằng vật liệu gì, quy mô ra sao, tất cả đều mang chung một ý nghĩa: giữ hình bóng Bác Hồ ở lại với đồng bào miền Nam trong những năm tháng gian khó nhất. Vì thế, những ngôi đền ấy không chỉ được xây nên từ gỗ, tre hay mái lá, mà còn được dựng bằng lòng dân, bằng niềm tin son sắt vào thắng lợi của cách mạng và bằng khát vọng độc lập, thống nhất của cả dân tộc.

Long Đức – biểu tượng của sự kiên trung

Đền Thờ Bác Hồ ở xã Long Đức, tỉnh Vĩnh Long (trước đây thuộc tỉnh Trà Vinh). Ảnh: Báo Tuổi trẻ

Trong hệ thống các đền thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh ở đồng bằng sông Cửu Long, đền thờ Bác Hồ tại xã Long Đức, tỉnh Vĩnh Long (trước đây thuộc tỉnh Trà Vinh) được xem là một biểu tượng đặc biệt của lòng trung kiên Nam Bộ. Được dựng lên ngay sau ngày Bác Hồ qua đời năm 1969, giữa lúc chiến tranh chống Mỹ đang diễn ra ác liệt, ngôi đền nhiều lần trở thành mục tiêu đánh phá của đối phương. Bom đạn có thể làm đổ sập mái đền, thiêu rụi những bức vách, nhưng không thể khuất phục ý chí của nhân dân Long Đức. Sau mỗi lần bị tàn phá, ngôi đền lại được dựng lên từ chính đôi tay và niềm tin của người dân địa phương. Vì thế, đền thờ Bác Hồ ở Long Đức không chỉ là một di tích lịch sử mà còn là biểu tượng sinh động của tinh thần “còn người còn đền”, của lòng son sắt mà nhân dân miền Nam dành cho Bác Hồ và cách mạng.

An Thạnh – nơi tình dân kết thành ký ức

Đền thờ Bác Hồ ở xã An Thạnh, thành phố Cần Thơ (trước đây thuộc huyện Cù Lao Dung, tỉnh Sóc Trăng). Ảnh: Báo Sài Gòn giải phóng.

Nếu Long Đức là câu chuyện về ý chí bảo vệ niềm tin giữa bom đạn chiến tranh thì đền thờ Bác Hồ ở xã An Thạnh, thành phố Cần Thơ (trước đây thuộc huyện Cù Lao Dung, tỉnh Sóc Trăng) lại phản ánh sâu sắc tình cảm của người dân vùng sông nước đối với vị lãnh tụ kính yêu. Được hình thành từ lòng tiếc thương vô hạn sau ngày Bác đi xa, ngôi đền nhanh chóng trở thành nơi hội tụ của tình dân, nghĩa Đảng trên vùng đất cù lao. Trong những năm tháng chiến tranh, đây là nơi nhân dân gửi gắm niềm tin vào thắng lợi cuối cùng; trong thời bình, nơi đây trở thành không gian lưu giữ ký ức lịch sử và giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ. Hơn nửa thế kỷ trôi qua, ngôi đền vẫn âm thầm kể câu chuyện về sự gắn bó máu thịt giữa Bác Hồ với đồng bào Nam Bộ.

Lương Tâm – trao truyền ký ức qua các thế hệ

Đền thờ Bác Hồ tại xã Lương Tâm, thành phố Cần Thơ (trước đây thuộc tỉnh Hậu Giang). Ảnh: www.hcma4.hcma.vn

Trên vùng đất giàu truyền thống cách mạng của xã Lương Tâm, thành phố Cần Thơ (trước đây thuộc tỉnh Hậu Giang), đền thờ Bác Hồ lại mang dấu ấn riêng của một vùng căn cứ cách mạng kiên cường. Ngôi đền được dựng lên từ lòng kính yêu của cán bộ, chiến sĩ và nhân dân địa phương đối với Bác Hồ, trở thành nơi quy tụ sức mạnh tinh thần trong những năm tháng kháng chiến. Trải qua nhiều biến động của lịch sử, từ mái đền đơn sơ ban đầu đến khu di tích khang trang hôm nay là hành trình gìn giữ và trao truyền những giá trị cách mạng từ thế hệ này sang thế hệ khác. Không chỉ là nơi tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh, đền thờ Bác Hồ ở Lương Tâm còn là biểu tượng của sự tiếp nối truyền thống, của trách nhiệm gìn giữ và phát huy những giá trị mà các thế hệ đi trước đã vun đắp bằng mồ hôi, xương máu.

Cà Mau – một vùng đất, nhiều không gian tưởng niệm Bác

Nếu các địa phương khác có những ngôi đền tiêu biểu thì Cà Mau lại nổi bật bởi một phong trào rộng lớn dựng đền thờ Bác trong kháng chiến. Ngay từ những tháng ngày đầu sau khi Bác Hồ từ trần, trên vùng đất cực Nam Tổ quốc đã xuất hiện nhiều đền thờ, phủ thờ và nơi tưởng niệm Người. Từ Châu Thới, Viên An, Cái Nước đến Trí Lực, những nơi thờ Bác được dựng lên giữa chiến tranh cho thấy một điều đặc biệt: ở vùng đất cực Nam, tình cảm với Bác Hồ không chỉ hiện diện trong mỗi gia đình mà còn được cộng đồng hóa thành những không gian tưởng niệm bền vững. Trong đó, đền thờ Bác Hồ ở Châu Thới và đền thờ Bác Hồ ở Viên An là những địa chỉ tiêu biểu, gắn liền với những năm tháng chiến tranh gian khổ và ý chí kiên cường bảo vệ những giá trị thiêng liêng của cách mạng. Theo các nhà nghiên cứu lịch sử địa phương, từ trong kháng chiến đến nay, Cà Mau đã hình thành hơn 20 đền thờ, phủ thờ, khu tưởng niệm cùng hàng nghìn bàn thờ Bác trong nhân dân. Điều đó cho thấy ở vùng đất cuối trời Tổ quốc, tình cảm đối với Bác Hồ không chỉ được lưu giữ trong ký ức mà còn được kết tinh thành những công trình văn hóa - lịch sử mang đậm dấu ấn của lòng dân.

Đền thờ Bác Hồ tại xã Châu Thới, tỉnh Cà Mau (trước đây thuộc tỉnh Bạc Liêu). Ảnh: Báo Cà Mau

Đền thờ Bác Hồ tại phường An Xuyên, tỉnh Cà Mau. Ảnh: Báo Cà Mau

Từ ký ức lịch sử đến khát vọng vươn mình

Nhìn từ hôm nay, những ngôi đền thờ Bác ở miền Tây không chỉ là những di tích lưu giữ ký ức về một thời kỳ lịch sử đặc biệt. Từ những mái đền được dựng lên giữa khói lửa chiến tranh đến những không gian tưởng niệm được gìn giữ hôm nay là hành trình nối dài của lòng biết ơn, niềm tin và sự trao truyền các giá trị tốt đẹp giữa các thế hệ. Bởi vậy, mỗi ngôi đền không chỉ nhắc nhớ về một con người đã dành trọn cuộc đời cho độc lập, tự do của dân tộc, mà còn gợi nhắc về sức mạnh của lòng dân – nguồn sức mạnh đã làm nên lịch sử và hôm nay tiếp tục nuôi dưỡng ý chí tự cường, khát vọng xây dựng đất nước ngày càng phồn vinh, hạnh phúc.