Bảo vệ nền tảng tư tưởng của đảng trước những thách thức từ trí tuệ nhân tạo

Hiếm có công nghệ nào lan tỏa nhanh và tác động sâu đến đời sống tư tưởng như trí tuệ nhân tạo (AI) tạo sinh. Chỉ trong vài năm, các mô hình ngôn ngữ lớn đã trở thành công cụ sản xuất và truyền bá tri thức ở quy mô toàn cầu. Không gian mạng ngày nay đã trở thành không gian xã hội mới, một trường tư tưởng mới - nơi các giá trị, quan điểm và hệ hình nhận thức va chạm, cạnh tranh gay gắt. Trong bối cảnh đó, giữ vững chủ quyền tư tưởng trên không gian mạng cũng chính là bảo vệ chủ quyền quốc gia trong thời đại số.

Nhận rõ tính hai mặt của tiến trình này, Đảng ta xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá quan trọng hàng đầu, đồng thời khẳng định: “Bảo đảm chủ quyền quốc gia trên không gian mạng; bảo đảm an ninh mạng, an ninh dữ liệu, an toàn thông tin của tổ chức và cá nhân là yêu cầu xuyên suốt, không thể tách rời trong quá trình phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia”[1]. Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh: “Bảo đảm an ninh mạng, bảo mật thông tin, an toàn dữ liệu là nhiệm vụ trọng yếu, thường xuyên, vừa cấp bách trước mắt, vừa chiến lược lâu dài, gắn liền với sự phát triển kinh tế - xã hội bền vững, bảo vệ vững chắc chủ quyền quốc gia và sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa”[2]. Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng - chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh - trước thách thức của AI tạo sinh, vì thế, vừa là nhiệm vụ chính trị - tư tưởng cấp bách, vừa là nhiệm vụ khoa học và quản trị chiến lược.

Nhận diện những thách thức mới từ trí tuệ nhân tạo đối với nền tảng tư tưởng của Đảng

AI tạo sinh trao vào tay các thế lực thù địch một “cỗ máy” sản xuất tin giả với tốc độ và quy mô chưa từng có. Khi không được kiểm soát nguồn dữ liệu, các mô hình ngôn ngữ lớn có thể tự động tạo ra hàng loạt bài viết, bình luận mang tính xuyên tạc, bóp méo chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, bóp méo lịch sử dân tộc, xuyên tạc đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước. Trên thực tế đã xuất hiện thủ đoạn cắt xén, gài câu hỏi để buộc các chatbot AI trả về những câu trả lời cụt, sai lệch về Chủ tịch Hồ Chí Minh, về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội, rồi lấy đó làm cớ để suy diễn, bôi nhọ.

Công nghệ deepfake làm mờ ranh giới thật - giả. Hình ảnh, giọng nói của lãnh đạo Đảng, Nhà nước có thể bị ngụy tạo tinh vi tới mức khó phân biệt. Theo báo cáo của Công ty bảo mật Sumsub (Anh) công bố tháng 11/2023, số vụ deepfake toàn cầu tăng gấp 10 lần trong giai đoạn 2022 - 2023, riêng khu vực châu Á - Thái Bình Dương tăng 1.530%[3]. Đây là đòn tấn công trực diện vào uy tín và độ tin cậy của thể chế khi bị chuyển hóa thành công cụ chính trị.

Cùng với đó, phần lớn nền tảng số và mô hình ngôn ngữ lớn hiện do các tập đoàn nước ngoài nắm giữ; kho dữ liệu huấn luyện có thể chứa đựng nhiều định kiến, “giá trị ngầm” ngoại lai. Cơ chế “hộp đen” của thuật toán thường ưu tiên tương tác, giật gân hơn là lan tỏa giá trị chuẩn mực, khiến thông điệp chính thống dễ bị đẩy lùi; cơ chế gợi ý cá nhân hóa còn tạo ra các “buồng vọng thông tin”, làm gia tăng phân cực và bào mòn năng lực phản biện của công chúng. Quy mô của mối nguy được phản chiếu qua những con số về lừa đảo trực tuyến - hệ quả cùng gốc rễ của việc lạm dụng công nghệ. Theo số liệu được lãnh đạo Bộ Công an công bố tại Hội thảo “Phòng, chống lừa đảo trên không gian mạng” (tháng 5/2024), năm 2023, Cổng cảnh báo an toàn thông tin ghi nhận gần 16.000 phản ánh lừa đảo trực tuyến, gây thiệt hại hơn 390.000 tỷ đồng, tương đương 3,6% GDP, trong đó 91% liên quan lĩnh vực tài chính[4]. Khi cùng một hạ tầng công nghệ có thể bị lợi dụng để chiếm đoạt tài sản, thì cũng chính hạ tầng ấy có thể bị dùng để chiếm đoạt niềm tin.

Làm chủ trí tuệ nhân tạo – từ thách thức đến nguồn lực bảo vệ nền tảng tư tưởng

Công nghệ tự thân không mang bản chất chính trị; vấn đề nằm ở chủ thể làm chủ và định hướng sử dụng nó. Bởi vậy, thái độ đúng đắn không phải là phủ nhận, e ngại công nghệ, mà là làm chủ công nghệ để phục vụ mục tiêu cách mạng. Trong bài giảng tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh ngày 31/10/2024, Tổng Bí thư Tô Lâm khẳng định công nghệ số và trí tuệ nhân tạo “không đơn thuần là công cụ hỗ trợ, mà là những động lực then chốt góp phần định hình lại toàn bộ phương thức sản xuất và vận hành của xã hội”[5]. Nếu được định hướng đúng, AI trở thành công cụ mạnh mẽ giúp đổi mới nội dung và phương thức truyền tải tư tưởng: chuyển hóa những nội dung lý luận vốn hàn lâm, khô khan sang các hình thức sinh động; cá nhân hóa thông điệp cho từng nhóm công chúng; nâng cao năng lực giám sát, dự báo dư luận và quản trị không gian mạng, chuyển công tác tư tưởng từ bị động ứng phó sang chủ động dự báo. Cùng một công nghệ, đặt trong tay ai và phục vụ mục đích gì sẽ cho kết quả trái ngược - đó chính là biểu hiện sinh động của tư duy biện chứng: biến thách thức thành cơ hội, biến công nghệ thành “bệ đỡ” cho lý luận.

Cần nhấn mạnh một luận điểm nền tảng: sức thuyết phục của nền tảng tư tưởng, xét đến cùng, được bảo đảm bằng chính thành tựu phát triển thực tiễn của đất nước. Khi chuyển đổi số làm cho dịch vụ công minh bạch hơn, khi AI được ứng dụng hiệu quả trong giáo dục, y tế, quản trị, thì chính những kết quả ấy trở thành bằng chứng sinh động bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Lập luận sắc bén chỉ thực sự có sức mạnh khi được nâng đỡ bởi thực tiễn.

Một số giải pháp trọng tâm

Một là, làm chủ công nghệ và quản trị thuật toán. Năng lực công nghệ là điều kiện tiên quyết để giữ vững chủ quyền tư tưởng. Cần tập trung đầu tư nghiên cứu, phát triển các sản phẩm trí tuệ nhân tạo dựa trên nguồn dữ liệu và tri thức đặc thù của Việt Nam, phát triển các mô hình mang “mã văn hóa Việt Nam”, tích hợp giá trị dân tộc, nhân văn và xã hội chủ nghĩa ngay từ khâu thiết kế. Nghị quyết số 57-NQ/TW đặt mục tiêu đến năm 2030 Việt Nam thuộc nhóm 3 nước dẫn đầu khu vực Đông Nam Á về nghiên cứu và phát triển trí tuệ nhân tạo[6] - nền tảng thuận lợi để mở rộng năng lực làm chủ AI sang lĩnh vực công tác tư tưởng, lý luận.

Hai là, hoàn thiện thể chế và khung pháp lý: quy định bắt buộc gắn nhãn, minh bạch nội dung do AI tạo ra; nghiêm cấm lợi dụng deepfake để xuyên tạc, bôi nhọ; chuyển tư duy quản lý từ “xử lý hậu quả” sang “chủ động phòng ngừa, ngăn chặn từ xa”. Đồng thời, thể chế hóa cơ chế phối hợp giữa các lực lượng tuyên giáo - an ninh mạng - báo chí, gắn với hoạt động của Ban Chỉ đạo 35 các cấp, thành cơ chế thường trực.

Ba là, đổi mới nội dung và phương thức truyền thông: chuẩn hóa, số hóa và khai thác thống nhất kho văn kiện, luận cứ khoa học của Đảng; ứng dụng AI để tạo ra các sản phẩm truyền thông hiện đại, hấp dẫn, phù hợp với công chúng, nhất là giới trẻ; chủ động “phủ xanh”, lan tỏa thông tin tích cực trên không gian mạng.

Bốn là, xây dựng đội ngũ và “thế trận lòng dân” số. Con người vẫn là trung tâm. Cần hình thành đội ngũ cán bộ tư tưởng “hai năng lực” - vững lý luận, giỏi công nghệ; trang bị cho cán bộ, đảng viên và nhân dân, nhất là thế hệ trẻ, kỹ năng nhận diện tin giả, deepfake, thói quen kiểm chứng thông tin từ nguồn chính thống. Đây chính là tinh thần Nghị quyết số 35-NQ/TW: nâng cao sức đề kháng, khả năng chủ động đấu tranh của các tầng lớp nhân dân, củng cố và tăng cường niềm tin khoa học vào chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh.

Năm là, chủ động hợp tác quốc tế trên nguyên tắc độc lập, tự chủ - tham gia các diễn đàn về quản trị AI, an ninh mạng, chống tin giả để vừa bảo vệ, vừa lan tỏa các giá trị tư tưởng cốt lõi trong không gian toàn cầu.

Như vậy, trong kỷ nguyên AI tạo sinh, việc tiếp tục đẩy mạnh công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng càng mang tính thời sự sâu sắc. Bảo vệ nền tảng tư tưởng không thể chỉ bằng khẩu hiệu, mà phải bằng bản lĩnh chính trị kiên định cộng với năng lực làm chủ công nghệ và thực tiễn phát triển thực chất của đất nước. Kiên định về lý luận, linh hoạt về phương pháp, chủ động thích ứng - đó là con đường để biến không gian mạng thành “trận địa tư tưởng” vững chắc, nơi các giá trị chân - thiện - mỹ của chủ nghĩa xã hội tiếp tục được khẳng định và lan tỏa.