Phòng, chống lãng phí trong vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp

Lãng phí cản trở sự phát triển

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn chú trọng phòng, chống lãng phí và Người căn dặn “Lãng phí tuy không lấy của công đút túi, song kết quả cũng rất tai hại cho nhân dân, cho Chính phủ. Có khi tai hại hơn nạn tham ô”[1].

Khoản 2 Điều 3 Luật Tiết kiệm, chống lãng phí năm 2025 quy định Lãng phí là việc quản lý, khai thác, sử dụng tài chính công, tài sản công, tổ chức bộ máy và quản lý, sử dụng lao động trong khu vực nhà nước, tài nguyên, năng lượng vượt định mức, tiêu chuẩn, chế độ do cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành hoặc việc quản lý, sử dụng không hiệu quả, không đạt được mục tiêu đã định hoặc là việc thực hiện các hành vi gây lãng phí quy định tại Luật này, tạo rào cản phát triển kinh tế - xã hội, bỏ lỡ thời cơ phát triển của đất nước.

Trong bối cảnh đổi mới tổ chức bộ máy nhà nước, yêu cầu phòng, chống lãng phí càng trở nên cấp thiết và là tiêu chí đánh giá hiệu quả của sự phát triển.

Những chuyển biến tích cực từ mô hình chính quyền địa phương hai cấp

Thứ nhất, tinh gọn bộ máy, tiết kiệm hàng nghìn tỷ đồng chi thường xuyên. Không còn tổ chức đơn vị hành chính cấp huyện, việc này giúp giảm đầu mối tổ chức, giảm biên chế, nhất là giảm chi thường xuyên từ ngân sách nhà nước. Nhờ đó, chi phí tiền lương, phụ cấp, trụ sở làm việc, phương tiện,... được tiết kiệm đáng kể.

Thứ hai, xóa bỏ chồng chéo, nâng cao trách nhiệm quản lý. Trước đây, chức năng, nhiệm vụ quản lý của một số cơ quan nhà nước còn chồng chéo, khi sự việc xảy ra, không quy rõ trách nhiệm thuộc cơ quan nào. Do đó, hạn chế được tình trạng chồng chéo chức năng, nhiệm vụ.

Thứ ba, tăng tốc giải ngân, giảm lãng phí cơ hội phát triển. Tăng tốc độ ra quyết định và giải ngân nguồn lực. Thực tiễn cho thấy, nhiều dự án đầu tư công như dự án xây dựng bệnh viện Việt Đức, Bạch Mai cơ sở 2... được tái khởi động ngay sau nhiều năm dừng thi công. Đầu tư công được khơi thông, đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh yêu cầu tận dụng cơ hội phát triển nhanh và bền vững.

Thứ tư, chuyển đổi số giúp tiết kiệm chi phí và minh bạch hóa quản trị. Thúc đẩy chuyển đổi số và quản trị công hiện đại để phòng ngừa lãng phí. Mô hình chính quyền địa phương hai cấp đòi hỏi có hạ tầng cơ sở dữ liệu thống nhất và được kết nối, đẩy mạnh dịch vụ công trực tuyến, số hóa quy trình quản lý... Điều này giúp tiết kiệm chi phí hành chính như văn phòng phẩm (giấy, mực...), giảm thời gian xử lý công việc, tăng tính minh bạch trong lĩnh vực quản lý tài sản công, đất đai và đầu tư công.

Thứ năm, rõ trách nhiệm người đứng đầu: Đối với người đứng đầu cơ quan, đơn vị, trách nhiệm giải trình xác định rõ hơn, đồng thời chịu áp lực hơn về hiệu quả sử dụng nguồn lực công.

Nguy cơ lãng phí trong giai đoạn chuyển đổi

Một là, lãng phí tài sản công dôi dư sau sắp xếp bộ máy. Hàng nghìn trụ sở, nhà đất công bị dôi dư sau hợp nhất đang đối diện nguy cơ trở thành gánh nặng ngân sách nếu không được xử lý kịp thời[2]. Quá trình sắp xếp đơn vị hành chính và tổ chức bộ máy dẫn đến nhiều trụ sở làm việc bị bỏ hoang, cơ sở vật chất và trang thiết bị không đồng bộ. Nếu kế hoạch xử lý không kịp thời sẽ phát sinh hệ lụy như cơ sở vật chất xuống cấp làm thất thoát giá trị tài sản nhà nước. Đây là sự lãng phí nhìn thấy rõ nhất trong quá trình sắp xếp bộ máy.

Hai là, bài toán bố trí, sử dụng nguồn nhân lực. Sau sắp xếp tổ chức bộ máy, số lượng cán bộ, công chức có thể lớn hơn nhu cầu thực tế. Nếu không thực hiện tốt việc bồi dưỡng, đào tạo, điều chuyển, bố trí sắp xếp công việc phù hợp sẽ lãng phí nguồn nhân lực, giảm động lực làm việc và phát sinh tâm lý cầm chừng trong thực thi công vụ.

Ba là, nguy cơ lãng phí do khoảng trống quản lý. Trong giai đoạn chuyển đổi mô hình tổ chức, thực tiễn cho thấy còn tình trạng đùn đẩy trách nhiệm, né tránh hoặc lạm quyền, xuất hiện sự thiếu rõ ràng về thẩm quyền; chậm ban hành quy chế phối hợp; gián đoạn một số hoạt động quản lý... Điều này gây chậm trễ trong giải ngân đầu tư công, làm xuất hiện điểm nghẽn quản lý trong lĩnh vực xây dựng, đất đai, gia tăng lãng phí cơ hội phát triển.

Bốn là, áp lực hoàn thiện hệ thống pháp luật. Mô hình chính quyền địa phương hai cấp đòi hỏi nghiên cứu, sửa đổi và ban hành nhiều văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến ngân sách, đầu tư công, tài sản công, đất đai, cán bộ, công chức... để đảm bảo thống nhất và đồng bộ, nếu không sẽ ảnh hưởng đến hiệu quả phòng, chống lãng phí trong bối cảnh mới.

Một số giải pháp phát huy lợi thế của mô hình chính quyền địa phương hai cấp trong phòng, chống lãng phí

Thứ nhất, hoàn thiện cơ chế quản lý tài sản công dôi dư đảm bảo đồng bộ, linh hoạt và gắn với yêu cầu phát triển của địa phương.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu: “Tiếp tục nghiên cứu, sửa đổi quy định của pháp luật về thực hành tiết kiệm, phòng, chống lãng phí đảm bảo tạo cơ sở pháp lý đồng bộ cho giám sát, kiểm tra, phát hiện, xử lý mạnh, có tính răn đe cao đối với các hành vi lãng phí”[3]. Theo đó, để nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực công đồng thời tạo nguồn lực tài chính cho đầu tư phát triển địa phương cần khẩn trương hoàn thiện cơ chế quản lý thống nhất về tài sản công dôi dư trên toàn quốc, phân định rõ thẩm quyền giữa trung ương và địa phương về quản lý tài sản công theo hướng chuyển đổi công năng, đấu giá hoặc thanh lý tài sản, tránh tình trạng kéo dài do thủ tục chồng chéo.

Thứ hai, xây dựng và hoàn thiện cơ sở dữ liệu số thống nhất, liên thông về đất đai, tài sản công và đầu tư công.

Việc sáp nhập đơn vị hành chính và điều chỉnh thẩm quyền quản lý đã làm bộc lộ nhiều hạn chế về dữ liệu đất đai, tài sản công và đầu tư công như sự phân tán, thiếu đồng bộ, chưa liên thông giữa các cơ quan, điều này dẫn đến khó khai thác hiệu quả các nguồn lực phát triển địa phương. Để quản trị địa phương dựa trên dữ liệu đáp ứng yêu cầu xây dựng chính quyền số, hệ thống dữ liệu này phải được chuẩn hóa, cập nhật và kết nối thống nhất với cơ sở dữ liệu quốc gia, bảo đảm mỗi thửa đất, mỗi tài sản công và mỗi dự án đầu tư đều có mã định danh, hồ sơ điện tử rõ ràng.

Ba là, xác định rõ trách nhiệm người đứng đầu trong sử dụng nguồn lực công, tăng cường phân cấp, phân quyền gắn với kiểm soát quyền lực người đứng đầu.

Sau một năm vận hành chính quyền địa phương hai cấp, việc phân cấp, phân quyền cho chính quyền địa phương đã tạo điều kiện nâng cao tính chủ động của người đứng đầu trong quản lý, sử dụng nguồn lực công. Việc gắn phân cấp, phân quyền với kiểm soát quyền lực và trách nhiệm của người đứng đầu không chỉ nâng cao hiệu quả quản trị của chính quyền địa phương mà còn góp phần xây dựng nền hành chính minh bạch, trách nhiệm và liêm chính, bảo đảm các nguồn lực công được sử dụng đúng mục đích, góp phần phòng, chống lãng phí trong bối cảnh mới.

Thứ tư, phát huy vai trò của hệ thống các cơ quan có chức năng kiểm tra, kiểm toán, thanh tra, giám sát và Nhân dân.

Thực tiễn cho thấy, nếu thiếu sự kiểm tra, thanh tra, kiểm toán và giám sát thường xuyên, nguy cơ vi phạm trong quản lý ngân sách, đầu tư công, đất đai và tài sản công có thể gia tăng, làm giảm hiệu quả hoạt động của bộ máy và lãng phí nguồn lực. Việc phát huy đồng bộ vai trò của các chủ thể kiểm tra, thanh tra, kiểm toán, giám sát và Nhân dân sẽ tạo nên cơ chế kiểm soát quyền lực đa tầng, bảo đảm hoạt động của chính quyền địa phương luôn gắn với trách nhiệm giải trình, tính minh bạch và hiệu quả sử dụng nguồn lực công.

Thứ năm, xây dựng văn hóa tiết kiệm, phòng, chống lãng phí trong toàn hệ thống chính trị.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu “coi việc thực hành tiết kiệm, chống lãng phí là nhiệm vụ hằng ngày. Thực hiện đồng bộ các giải pháp xây dựng văn hóa tiết kiệm, ý thức tiết kiệm; tư duy làm việc khoa học, quản lý thời gian hiệu quả, hình thành trách nhiệm đạo đức xã hội gắn với thực hiện nghiêm kỷ cương, kỷ luật”[4]. Nếu người thực thi công vụ chưa có ý thức sử dụng tiết kiệm thời gian, ngân sách, tài sản công và các nguồn lực xã hội thì nguy cơ lãng phí vẫn có thể hiện hữu cả khi hệ thống pháp luật đã hoàn thiện. Theo đó, cần xây dựng văn hóa tiết kiệm, chống lãng phí ngay từ trong nhận thức và hành động phòng ngừa lãng phí thay vì xử lý vi phạm khi lãng phí đã xảy ra.

Thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp là giải pháp quan trọng để phòng, chống lãng phí trong Kỷ nguyên mới. Thành công của mô hình không chỉ nằm ở việc tinh gọn bộ máy mà còn ở khả năng phòng, chống lãng phí. Tiết kiệm, sử dụng một cách hiệu quả nguồn lực công cần trở thành thước đo quan trọng của cải cách bộ máy và năng lực quản trị quốc gia hiện đại ở Việt Nam.