Nhận diện đúng thời cơ, không hoang mang, không chủ quan trước làn sóng AI
Mọi cuộc cách mạng công nghệ trong lịch sử nhân loại, từ cơ khí hóa, điện khí hóa đến số hóa, đều đi kèm những biến động sâu sắc về việc làm và cả những luồng dư luận cực đoan hoặc tuyệt đối hóa nguy cơ, gieo rắc tâm lý bi quan, yếm thế; hoặc chủ quan, xem nhẹ thách thức. Cách tiếp cận khoa học, biện chứng đòi hỏi chúng ta phải nhìn thẳng vào sự thật bằng dữ liệu, để từ đó xác lập bản lĩnh chủ động thay vì để bị cuốn theo tâm lý đám đông.
Báo cáo mới nhất của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) về thị trường lao động ASEAN 2026, đã cung cấp một bức tranh định lượng khá đầy đủ để trả lời câu hỏi này cho riêng Việt Nam. Theo đó, khoảng 22,9% tổng việc làm tại ASEAN - tương đương gần 80 triệu người - hiện ở mức độ “phơi nhiễm” (exposure) với AI tạo sinh (GenAI) từ tối thiểu trở lên song chỉ 3,3% lao động (khoảng 11,7 triệu người) nằm trong nhóm phơi nhiễm cao nhất, nơi tác vụ có nguy cơ tự động hóa trực tiếp. Cần khẳng định rõ: “phơi nhiễm” không đồng nghĩa với “mất việc”. Đây là luận điểm then chốt cần được quán triệt để tránh những cách hiểu phiến diện, thổi phồng nguy cơ một cách thiếu căn cứ. Trên thực tế, việc ứng dụng AI tại nơi làm việc hiện vẫn tập trung chủ yếu ở các ngành thâm dụng số; phơi nhiễm cao phản ánh sự thay đổi bản chất công việc - nơi AI đóng vai trò công cụ tái cấu trúc nhiệm vụ, buộc lao động dịch chuyển từ các tác vụ lặp lại sang các nhiệm vụ đòi hỏi phối hợp, tư duy và giám sát công nghệ - hơn là một bản án đào thải tức thời.
Trong bức tranh chung ấy, Việt Nam ghi nhận mức phơi nhiễm 20,8%, xấp xỉ Indonesia (21,7%) và Thái Lan (20,6%), thấp hơn đáng kể so với Singapore (42,2%) hay Philippines (28,1%) - những nền kinh tế có cơ cấu thiên về dịch vụ tri thức và gia công quy trình doanh nghiệp. Đặc biệt, theo đánh giá của Tổ chức Lao động Quốc tế, trong khi tăng trưởng việc làm ở các ngành phơi nhiễm cao tại Philippines và Thái Lan đã bắt đầu chững lại, tại Việt Nam chỉ số này vẫn ghi nhận mức tăng trưởng dương. Đó chính là minh chứng rõ ràng nhất cho luận điểm: Việt Nam đang có một “cửa sổ cơ hội” (the window of opportunity) mang tính chiến lược, một khoảng thời gian quý báu để chủ động trang bị bản lĩnh, kỹ năng cho lực lượng lao động trẻ trước khi làn sóng thay thế lan rộng - chứ không phải một tương lai đã an bài theo hướng bi quan như một số luồng ý kiến vẫn rêu rao. Đồng thời, cần thẳng thắn nhìn nhận những hạn chế, không tô hồng thực trạng. Theo đánh giá của Boston Consulting Group (BCG) trong báo cáo “Nền kinh tế AI Việt Nam 2025”, Việt Nam hiện thuộc nhóm “tầng thứ hai” trong hệ sinh thái AI khu vực, cùng nhóm với Malaysia, Thái Lan, Indonesia, Philippines, đứng sau Singapore - tức là đã có nền tảng nhưng vẫn đang trong cuộc đua bứt phá. Những nút thắt về “hiệu quả chi phí” ứng dụng AI, hạ tầng và chất lượng dữ liệu chưa đồng bộ, cùng “năng lực AI” (AI literacy) còn hạn chế của lực lượng lao động là những vấn đề thực tiễn đặt ra, đòi hỏi cả hệ thống chính trị và mỗi thanh niên phải nhìn thẳng, không né tránh.
2. Bản lĩnh và tiềm năng của thanh niên Việt Nam - cơ sở khoa học cho niềm tin chiến lược
Niềm tin vào khả năng thanh niên Việt Nam làm chủ làn sóng AI không phải là một khẩu hiệu suông, mà được củng cố bằng những cơ sở thực tiễn, định lượng rõ ràng.
Thứ nhất, lợi thế về quy mô và chất lượng đào tạo nguồn nhân lực số. Việt Nam hiện có hơn 150 trường đại học đào tạo công nghệ thông tin, với khoảng 60.000 sinh viên tốt nghiệp mỗi năm - một nguồn cung nhân lực số dồi dào hiếm quốc gia nào trong khu vực có được. Theo thống kê của Bộ Khoa học và Công nghệ, cả nước hiện có 74.000 doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực công nghệ thông tin với hơn 1,2 triệu lao động. Các mô hình hợp tác công - tư, tiêu biểu như chương trình “Build for AI Future” của Google phối hợp cùng Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC), đã bắt đầu trang bị kiến thức AI thiết yếu cho sinh viên tại 80 trường đại học, cao đẳng, từng bước hình thành một thế hệ lao động trẻ sẵn sàng cả về bản lĩnh chính trị lẫn năng lực chuyên môn.
Thứ hai, lợi thế “dân số trẻ, nhạy bén công nghệ”. Dữ liệu địa lý của Anthropic Economic Index ghi nhận Việt Nam là một trong những thị trường có mức sử dụng công cụ AI tạo sinh cho công việc nổi bật trong khu vực, tập trung nhiều vào các nhóm tác vụ phát triển phần mềm và giáo dục - phản ánh đúng thế mạnh nhân lực công nghệ mà nhiều thế hệ thanh niên Việt Nam đã dày công vun đắp. Ý nghĩa sâu xa của xu hướng này là AI đang trở thành một “công cụ cân bằng kinh nghiệm” (experience leveler), cho phép lao động trẻ rút ngắn đáng kể thời gian tích lũy kinh nghiệm thực tế. Bằng bản lĩnh tự học, tự rèn luyện kỹ năng “giám sát AI” (AI oversight), thanh niên Việt Nam hoàn toàn có cơ sở để tiến thẳng vào vai trò chuyên gia, thu hẹp khoảng cách năng suất với lao động lâu năm - đây chính là con đường “đi tắt đón đầu” bằng trí tuệ và ý chí tự lực, tự cường mà nhiều thế hệ người Việt Nam đã từng thực hiện thành công trong các giai đoạn phát triển trước đây.
Thứ ba, nền tảng thể chế và quyết tâm chính trị mạnh mẽ của Đảng, Nhà nước. Nếu năng lực con người là điều kiện cần, thì đường lối, chủ trương đúng đắn chính là điều kiện đủ để biến tiềm năng thành hiện thực. Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đã xác định đây là “đột phá quan trọng hàng đầu”, là động lực chính để phát triển nhanh lực lượng sản xuất hiện đại. Cùng với đó, Luật Trí tuệ nhân tạo năm 2025 và Quyết định số 127/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ban hành Chiến lược quốc gia về nghiên cứu, phát triển và ứng dụng trí tuệ nhân tạo đến năm 2030 đã tạo dựng một hành lang pháp lý, chính sách đồng bộ, nhất quán. Theo báo cáo “Nền kinh tế AI Việt Nam 2025” (NIC, JICA, BCG, 2025), với nền tảng chính sách đó, Việt Nam có tiềm năng đạt quy mô kinh tế AI lên tới 130 tỷ USD vào năm 2040, trong đó tăng trưởng doanh thu tiêu dùng đóng góp khoảng 55 tỷ USD và tăng năng suất lao động đóng góp khoảng 75 tỷ USD.
Những con số ấy không phải là viễn cảnh xa vời, mà là mục tiêu có cơ sở khoa học, đòi hỏi thanh niên - lực lượng chiếm tỷ trọng lớn nhất trong nguồn cung lao động số - phải được đặt ở vị trí trung tâm của mọi chiến lược thực thi, với tinh thần chủ động, dấn thân, không trông chờ, ỷ lại.
Trách nhiệm của thanh niên trong việc hiện thực hóa đường lối phát triển AI của Đảng, Nhà nước
Từ những phân tích có cơ sở khoa học nêu trên, có thể khẳng định: chiến lược AI quốc gia cần kiên định chuyển trọng tâm từ “lấy công nghệ làm gốc” sang “lấy con người làm trung tâm” - mà nòng cốt chính là thế hệ trẻ. Đây không chỉ là định hướng chính sách, mà còn đặt ra yêu cầu, trách nhiệm cụ thể đối với mỗi đoàn viên, thanh niên trong giai đoạn hiện nay:
Một là, chủ động học tập, nâng cao trình độ, làm chủ công nghệ theo chuẩn mực quốc tế. Thanh niên cần tích cực tham gia các chương trình đào tạo AI đạt chuẩn quốc tế ở các bậc học, tại các trung tâm đào tạo trọng điểm như Đại học Bách khoa Hà Nội, Đại học Bách khoa Thành phố Hồ Chí Minh; chủ động tận dụng cơ hội thực hành thông qua hợp tác với các tập đoàn công nghệ toàn cầu, biến quá trình học tập thành hành trình rèn luyện bản lĩnh, ý chí tự cường.
Hai là, phát huy tinh thần khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo, dám nghĩ, dám làm. Thanh niên cần tích cực tham gia “Chương trình tăng tốc khởi nghiệp AI Việt Nam” do NIC điều phối, mạnh dạn kết nối với thị trường quốc tế và nguồn vốn thông qua mạng lưới đối tác của JICA, BCG, từng bước khẳng định trí tuệ Việt Nam trên bản đồ công nghệ khu vực và thế giới.
Ba là, chủ động khai thác hiệu quả hạ tầng, dữ liệu quốc gia phục vụ nghiên cứu, sáng tạo. Thanh niên, đặc biệt là đội ngũ trí thức trẻ, cần tận dụng Trung tâm Dữ liệu Quốc gia, hạ tầng tính toán hiệu năng cao để phát triển các mô hình AI mang bản sắc, đặc thù Việt Nam, tránh tâm lý dễ dãi, chỉ dừng lại ở việc tiêu thụ thụ động các ứng dụng có sẵn từ nước ngoài - đó cũng là một biểu hiện cụ thể của tinh thần tự lực, tự cường trong kỷ nguyên số.
Bốn là, đề cao trách nhiệm với công bằng xã hội, đặc biệt là bình đẳng giới. Dữ liệu của ILO cho thấy phụ nữ trẻ ASEAN có xác suất làm việc trong các ngành phơi nhiễm AI cao gấp đôi nam giới (4,8% so với 2,3%). Đây là vấn đề cấp bách cần được nhận thức đầy đủ trong tổ chức Đoàn, Hội các cấp, để mỗi thanh niên, nhất là nữ thanh niên, được tạo điều kiện tham gia các ngành STEM, được hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp khi cần thiết, không để ai bị bỏ lại phía sau trong tiến trình chuyển đổi số - đúng với bản chất nhân văn, vì con người của chế độ ta.
Năm là, xây dựng bản lĩnh chính trị, văn hóa ứng xử có trách nhiệm với AI. Mỗi thanh niên cần chủ động trang bị kiến thức, đạo đức trong sử dụng AI; tích cực tham gia các diễn đàn, không gian đối thoại chính sách để bảo vệ quyền lợi chính đáng của lao động trẻ; đồng thời tỉnh táo, cảnh giác trước những luận điệu xuyên tạc, bi quan hóa hoặc cực đoan hóa vai trò của AI, kiên định niềm tin vào con đường phát triển do Đảng lãnh đạo.
Có thể khẳng định, tương lai của nền kinh tế AI Việt Nam không nằm ở bản thân thuật toán, mà nằm trong tay thế hệ trẻ - những người được trang bị đầy đủ tư duy khoa học, bản lĩnh chính trị vững vàng và kỹ năng số nhạy bén. Cũng như các cuộc cách mạng công nghiệp trước đây trong lịch sử, máy móc, công nghệ, AI không thay thế được con người, mà là công cụ hỗ trợ mạnh mẽ đòi hỏi bản lĩnh làm chủ về trí tuệ và ý chí tự lực, tự cường.
“Cửa sổ cơ hội” mà số liệu khoa học đã chỉ ra cho Việt Nam không phải là vĩnh viễn - cơ hội ấy sẽ thu hẹp dần khi tốc độ ứng dụng AI trong doanh nghiệp tăng lên. Chỉ khi có một hệ thống chính sách kịp thời, quyết liệt, nhất quán, lấy con người làm trung tâm - dưới sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng cùng với tinh thần chủ động, dấn thân, không hoang mang dao động của mỗi đoàn viên, thanh niên, chúng ta mới có thể biến thách thức từ làn sóng AI thành cơ hội lịch sử, để thanh niên Việt Nam không chỉ thích ứng mà thực sự trở thành lực lượng tiên phong dẫn dắt, góp phần định vị Việt Nam như một nền kinh tế AI mới nổi có bản sắc trên bản đồ khu vực, hiện thực hóa khát vọng xây dựng đất nước hùng cường, phồn vinh, hạnh phúc vào năm 2045.
Tài liệu tham khảo
- Anthropic, The Anthropic Economic Index-dữ liệu địa lý về mức độ sử dụng Claude theo quốc gia, 2026.
- Bộ Chính trị (2024) Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
- Boston Consulting Group (2024) AI Maturity Matrix: Which Economies Are Ready for AI?, 2024.
- International Labour Organization (2026), Generative AI and labour markets in ASEAN: Significant exposure, limited disruption, uneven preparedness, ILO, công bố ngày 8/7/2026.
- Chính phủ (2021), Quyết định số 127/QĐ-TTg ban hành Chiến lược quốc gia về nghiên cứu, phát triển và ứng dụng trí tuệ nhân tạo.
- Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC), Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) và Boston Consulting Group (BCG) (2025), Báo cáo Nền kinh tế AI Việt Nam 2025, công bố ngày 12/6/2025.
