Nếu sự kiện tại Bến Nhà Rồng năm 1911 là điểm khởi đầu cho một khát vọng, và khoảnh khắc bắt gặp Sơ thảo Luận cương của V.I. Lênin năm 1920 là giây phút tìm thấy ánh sáng chân lý, thì trọn vẹn một thập niên sau đó (1920 - 1930) là giai đoạn lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc lao tâm khổ tứ để hiện thực hóa con đường cứu nước.

Đây là thời kỳ Người tiến hành một khối lượng công việc đồ sộ trên phạm vi toàn cầu, khẩn trương chuẩn bị những tiền đề sống còn về tư tưởng, chính trị và tổ chức, trực tiếp dẫn tới sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam, đánh dấu bước ngoặt vĩ đại của lịch sử dân tộc.

Chuẩn bị sắc bén về tư tưởng và chính trị

Sau khi trở thành người cộng sản Việt Nam đầu tiên, Nguyễn Ái Quốc nhận thức sâu sắc rằng: cách mạng muốn thành công trước hết phải có lý luận cách mạng soi đường, và lý luận đó phải được truyền bá, thấm sâu vào quần chúng. Quá trình chuẩn bị về tư tưởng, chính trị được Người tiến hành bài bản, bắt đầu ngay tại sào huyệt của chủ nghĩa thực dân.

Tại Pháp, năm 1921, Nguyễn Ái Quốc cùng một số nhà yêu nước của Algeria, Maroc... đã sáng lập Hội Liên hiệp thuộc địa nhằm tập hợp những người dân mất nước đang sống trên đất Pháp, tạo nên một mặt trận chung đấu tranh chống chủ nghĩa thực dân. Trên cương vị là Chủ nhiệm kiêm Chủ bút, Người đã sáng lập tờ báo Người cùng khổ (Le Paria) làm cơ quan ngôn luận của Hội. Không dừng lại ở đó, Người liên tục viết bài cho báo Nhân đạo (L'Humanité), Đời sống công nhân (La Vie Ouvrière) và đặc biệt là sự ra đời của tác phẩm Bản án chế độ thực dân Pháp (xuất bản tại Paris năm 1925). Bằng ngòi bút sắc bén, lập luận đanh thép và những cứ liệu lịch sử không thể chối cãi, Người đã bóc trần bộ mặt tàn bạo, giả dối của chủ nghĩa thực dân trên phạm vi toàn cầu. Những sách báo, tài liệu này, bằng nhiều con đường bí mật khác nhau, đã vượt qua sự kiểm duyệt gắt gao của mật thám, truyền bá vào trong nước, thức tỉnh phong trào công nhân và phong trào yêu nước Việt Nam, tạo ra một luồng sinh khí chính trị hoàn toàn mới.

Đồng chí Nguyễn Ái Quốc (người đầu tiên bên trái hàng ngồi) chụp ảnh với một số đại biểu tham dự Đại hội lần thứ V Quốc tế cộng sản của tại Moskva, Nga từ ngày 17/6 đến 8/7/1924 (Ảnh: Tư liệu/TTXVN) 

Tháng 6/1923, từ Pháp, Nguyễn Ái Quốc bí mật đến Liên Xô – quê hương của Cách mạng Tháng Mười. Tại đây, Người tham dự Hội nghị Quốc tế Nông dân và Đại hội lần thứ V của Quốc tế Cộng sản (1924). Trên diễn đàn quốc tế lớn nhất của giai cấp vô sản, Nguyễn Ái Quốc đã có những đóng góp xuất sắc vào kho tàng lý luận Mác - Lênin. Người trực tiếp trình bày về vị trí chiến lược thiết yếu của cách mạng thuộc địa đối với phong trào công nhân ở các nước đế quốc, đồng thời nhấn mạnh vai trò, sức mạnh to lớn của giai cấp nông dân – lực lượng đông đảo nhất ở các nước phương Đông. Song song với các hoạt động chính trị, Người miệt mài nghiên cứu, học tập kinh nghiệm xây dựng Đảng kiểu mới và viết bài cho báo Sự thật (Pravda), tạp chí Thư tín Quốc tế, không ngừng trang bị cho bản thân những vũ khí lý luận sắc bén nhất để chuẩn bị cho cách mạng nước nhà.

Chuẩn bị về tổ chức và đào tạo đội ngũ cán bộ cốt cán

Khi những hạt giống tư tưởng đã sẵn sàng, yêu cầu bức thiết đặt ra là phải có một tổ chức cách mạng để ươm mầm và gieo cấy hạt giống ấy vào thực tiễn phong trào quần chúng. Tháng 11/1924, Nguyễn Ái Quốc rời Liên Xô về Quảng Châu (Trung Quốc) để trực tiếp xúc tiến việc xây dựng tổ chức cách mạng giải phóng dân tộc cho nhân dân Việt Nam.

Với nhãn quan chính trị thiên tài, Người không thành lập Đảng Cộng sản ngay lập tức, bởi lúc này các điều kiện ở Việt Nam chưa hoàn toàn chín muồi. Tháng 2/1925, Người chọn lọc một số thanh niên ưu tú trong nhóm Tâm tâm xã để lập ra tổ chức Cộng sản đoàn. Trên cơ sở đó, tháng 6/1925, Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên chính thức được thành lập. Đây là một tổ chức tiền cộng sản, một bước quá độ đầy sáng tạo, nhằm tập hợp và lãnh đạo quần chúng đấu tranh chống Pháp. Ngày 21/6/1925, báo Thanh Niên – cơ quan ngôn luận của Hội – ra số đầu tiên, trở thành ngọn cờ tập hợp lực lượng.

Tại Quảng Châu, Nguyễn Ái Quốc đã trực tiếp mở nhiều lớp huấn luyện chính trị, đào tạo cán bộ. Những thanh niên yêu nước nhiệt thành đã được Người trực tiếp giảng dạy lý luận cách mạng. Sau khóa học, một số cán bộ xuất sắc được cử sang trường Đại học Phương Đông (Liên Xô) hoặc trường quân sự Hoàng Phố (Trung Quốc) để đào tạo chuyên sâu; số đông còn lại bí mật trở về nước, thâm nhập vào các nhà máy, hầm mỏ, đồn điền để thực hiện chủ trương "vô sản hóa", trực tiếp lãnh đạo phong trào đấu tranh của công nhân.

Năm 1927, những bài giảng của Nguyễn Ái Quốc tại các lớp huấn luyện ở Quảng Châu được tập hợp và xuất bản thành tác phẩm Đường Kách mệnh. Tác phẩm vĩ đại này, cùng với báo Thanh Niên, đã vũ trang lý luận cách mạng cho đội ngũ cán bộ của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên. Đường Kách mệnh không chỉ chỉ rõ mục tiêu, phương pháp cách mạng mà còn nhấn mạnh tư cách của người cách mạng, trở thành cuốn cẩm nang gối đầu giường của những người cộng sản Việt Nam lớp đầu tiên.

Nhờ hệ thống quan điểm lý luận về cách mạng giải phóng dân tộc theo con đường vô sản được truyền bá mạnh mẽ, phong trào công nhân và phong trào dân tộc trong nước đã có những bước phát triển nhảy vọt, chuyển dần từ tự phát sang tự giác. Công tác tổ chức và đào tạo cán bộ tại Quảng Châu chính là nền tảng vững chắc nhất cho việc thành lập một chính đảng vô sản ở Việt Nam sau này.

Hội nghị thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam (Tranh tư liệu lịch sử) 

Sáng lập Đảng Cộng sản Việt Nam

Sự phát triển mạnh mẽ của phong trào cách mạng trong nước dưới tác động của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên đã đặt ra một yêu cầu khách quan mới. Năm 1929, phong trào đòi hỏi phải có một tổ chức cộng sản thực thụ để lãnh đạo. Trong bối cảnh đó, ở Việt Nam đã lần lượt xuất hiện ba tổ chức cộng sản: Đông Dương Cộng sản Đảng, An Nam Cộng sản Đảng và Đông Dương Cộng sản Liên đoàn.

Sự ra đời của các tổ chức cộng sản là một bước tiến tất yếu, nhưng việc chúng hoạt động riêng rẽ, công kích lẫn nhau và tranh giành ảnh hưởng quần chúng đã đặt phong trào cách mạng trong nước trước nguy cơ bị chia rẽ sâu sắc. Yêu cầu cấp bách mang tính sống còn lúc bấy giờ là phải thống nhất các tổ chức này thành một Đảng Cộng sản duy nhất.

Trước tình hình đó, cuối năm 1929, Nguyễn Ái Quốc rời Xiêm sang Trung Quốc. Với cương vị là phái viên của Quốc tế Cộng sản, Người đã chủ động triệu tập Hội nghị đại biểu của Đông Dương Cộng sản Đảng và An Nam Cộng sản Đảng tại Hồng Kông - Trung Quốc. Hội nghị bắt đầu họp từ ngày 06/01/1930.

Tại Hội nghị, bằng nhãn quan chính trị sáng suốt, sự phân tích thấu tình đạt lý và uy tín tuyệt đối của vị lãnh tụ đã bôn ba khắp năm châu vì nước vì dân, Nguyễn Ái Quốc đã xóa bỏ mọi mâu thuẫn, đưa Hội nghị đến thành công rực rỡ. Các tổ chức cộng sản đã nhất trí hợp nhất thành một Đảng duy nhất lấy tên là Đảng Cộng sản Việt Nam. Cũng tại Hội nghị này, Người đã trực tiếp soạn thảo và thông qua Chính cương vắn tắt, Sách lược vắn tắt và Chương trình tóm tắt của Đảng. Mặc dù vô cùng ngắn gọn, hàm súc, nhưng đây chính là Cương lĩnh chính trị đầu tiên của Đảng, vạch ra đường lối chiến lược và sách lược cơ bản cho toàn bộ quá trình phát triển của cách mạng Việt Nam.

Hội nghị khép lại, theo sự phân công, Nguyễn Ái Quốc đã viết Lời kêu gọi gửi tới đồng bào cả nước, động viên giai cấp công nhân, nông dân và các tầng lớp nhân dân lao động đoàn kết dưới ngọn cờ vinh quang của Đảng để đánh đổ đế quốc và phong kiến.

Hành trình từ năm 1920 đến năm 1930 của Nguyễn Ái Quốc là một bản anh hùng ca về sự kiên định, sáng tạo và ý chí sắt đá. Người đã đóng vai trò người mở đường, giải quyết dứt điểm tình trạng khủng hoảng về đường lối cứu nước đầu thế kỷ XX. Quan trọng hơn, thông qua việc truyền bá lý luận cách mạng, thành lập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên và đào tạo cán bộ, Người đã trực tiếp kiến tạo những điều kiện cốt lõi về tư tưởng, chính trị và tổ chức sáng lập Đảng Cộng sản Việt Nam vào mùa xuân năm 1930. Sự kiện vĩ đại này đã vĩnh viễn chấm dứt tình trạng khủng hoảng về tổ chức lãnh đạo, mở ra một kỷ nguyên mới – kỷ nguyên độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, đưa dân tộc Việt Nam hiên ngang bước lên đài vinh quang của lịch sử.