“Xã, phường xã hội chủ nghĩa” ở Hà Nội: Từ đổi mới quản trị cơ sở đến hiện thực hóa giá trị vì nhân dân

Hà Nội tiên phong cụ thể hóa mô hình “xã, phường xã hội chủ nghĩa”

Trong tiến trình đổi mới, mục tiêu độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội ngày càng được hiện thực hóa bằng những chuẩn mực phát triển lấy con người, chất lượng cuộc sống và hạnh phúc của nhân dân làm thước đo. Ở cơ sở, xã, phường là nơi người dân trực tiếp kiểm chứng năng lực và hiệu quả quản trị của Nhà nước qua từng thủ tục hành chính, dịch vụ công, trường học, cơ sở y tế, môi trường sống và cơ hội việc làm. Vì vậy, xây dựng “xã, phường xã hội chủ nghĩa” không phải là một khái niệm mang tính khẩu hiệu, mà là quá trình chuyển hóa những giá trị, mục tiêu của chủ nghĩa xã hội thành những kết quả cụ thể, thiết thực, có thể đo lường và kiểm chứng trong đời sống hằng ngày của nhân dân.

Ý tưởng nghiên cứu, xây dựng thí điểm mô hình được khơi nguồn từ gợi mở chiến lược của Tổng Bí thư Tô Lâm tại cuộc làm việc với Ban Thường vụ Thành ủy Hà Nội ngày 30/3/2026. Ngày 21/5/2026, tại Hội thảo khoa học cấp quốc gia “Xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa trong kỷ nguyên phát triển mới - Những vấn đề lý luận và thực tiễn”, các chuyên gia, nhà khoa học đã làm rõ nội hàm mô hình: Đây không phải sự phục hồi cơ chế bình quân, bao cấp hay quản lý hành chính kiểu cũ, mà là mô hình phát triển và quản trị tích hợp ở cấp cơ sở, hướng tới cộng đồng văn minh, hiện đại, xanh, số, mở, nhân văn và hạnh phúc. Điểm cốt lõi là chuyển từ “quản lý hành chính” sang “quản trị phát triển cộng đồng”, lấy mức độ hài lòng và hạnh phúc của người dân làm thước đo quan trọng[1].

Hà Nội có vị trí đặc biệt trong quá trình thí điểm. Là Thủ đô, trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội của cả nước, sau sắp xếp đơn vị hành chính, thành phố vận hành 126 xã, phường mới trên cơ sở tổ chức lại 30 đơn vị hành chính cấp huyện và 526 đơn vị hành chính cấp xã trước đây. Chính quyền cơ sở có không gian quản lý lớn hơn, trực tiếp giải quyết nhiều công việc hơn và đỏi hỏi cao hơn về năng lực điều hành, cung ứng dịch vụ công. Với quy mô dân số lớn, tốc độ đô thị hóa cao và không gian phát triển đa dạng, Hà Nội là địa bàn phù hợp để kiểm nghiệm một mô hình quản trị cơ sở mới[2].

Ngày 12/7/2026, Hà Nội ban hành Quyết định số 3489/QĐ-UBND về việc ban hành “Đề án triển khai thí điểm mô hình “xã, phường xã hội chủ nghĩa” trên địa bàn thành phố Hà Nội”, lựa chọn hai xã Phúc Thịnh và Thư Lâm để triển khai; đồng thời 124 xã, phường còn lại áp dụng các tiêu chí phù hợp từ năm 2026[3]. Hai xã thí điểm có vị trí liền kề nhau, với tổng quy mô dân số khoảng 700.000 người, có không gian đủ lớn để đánh giá khả năng vận hành của mô hình trong điều kiện dân số đông và nhu cầu dịch vụ đa dạng[4].

Đề án triển khai thí điểm mô hình “xã, phường xã hội chủ nghĩa” trên địa bàn thành phố Hà Nội gồm 8 nhóm nội dung: Xây dựng hệ thống chính trị cơ sở vững mạnh; phát triển hạ tầng hiện đại và không gian sống thông minh; phát triển kinh tế gắn với lực lượng sản xuất hiện đại; bảo đảm an sinh xã hội và phát triển bao trùm; phát triển văn hóa, con người Hà Nội thanh lịch, văn minh; xây dựng môi trường sống xanh, an toàn và bền vững; bảo đảm quốc phòng, an ninh; thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Các nội dung được lượng hóa thành 54 tiêu chí, gồm 52 tiêu chí thành phần và 2 chỉ số tổng hợp về hạnh phúc và mức độ hài lòng chung của người dân[5]^,[6].

Hệ thống tiêu chí đặt ra một yêu cầu có tính nguyên tắc: “xã, phường xã hội chủ nghĩa” không phải là một danh xưng hành chính, mà phải được định hình và kiểm chứng bằng thực tiễn. Thước đo của mô hình nằm ở chất lượng quản trị, mức sống và cơ hội phát triển của người dân, cùng những chuyển biến cụ thể về giáo dục, y tế, an sinh, môi trường, hạ tầng, an ninh, chuyển đổi số và sự tham gia của nhân dân. Nguồn lực dự kiến giai đoạn 2026-2030 gồm hơn 9.763 tỷ đồng vốn đầu tư công và khoảng 181.517 tỷ đồng vốn ngoài ngân sách. Việc huy động lượng vốn ngoài ngân sách lớn cũng cho thấy mô hình không đối lập với kinh tế thị trường hay khu vực tư nhân, mà đòi hỏi môi trường đầu tư minh bạch và khả năng huy động hiệu quả các nguồn lực xã hội.

Cốt lõi của mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa: Quản trị phát triển và hạnh phúc của người dân

Điểm đột phá đáng chú ý trong mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa trên địa bàn thành phố Hà Nội là đổi mới căn bản cách thức đánh giá hiệu quả hoạt động của chính quyền cơ sở. Hoàn thành nhiệm vụ, bảo đảm tiến độ giải quyết hồ sơ, tuân thủ quy trình là những yêu cầu cần thiết, nhưng chưa phải thước đo cuối cùng. Quan trọng hơn, chính quyền phải trả lời được câu hỏi: người dân có thực sự có cuộc sống tốt hơn, được phục vụ tốt hơn, hài lòng hơn và hạnh phúc hơn hay không. Qua đó, tiêu chí đánh giá chính quyền được chuyển từ “làm đúng, làm đủ” sang “tạo ra giá trị và kết quả thực chất cho nhân dân”. Việc đưa chỉ số hạnh phúc và mức độ hài lòng chung của người dân thành hai chỉ số tổng hợp buộc bộ máy cơ sở chuyển từ tư duy “hoàn thành nhiệm vụ hành chính” sang “tạo ra kết quả phát triển”. Một thủ tục trực tuyến chỉ có ý nghĩa khi người dân thực sự thấy thuận tiện; một dự án hạ tầng chỉ có ý nghĩa khi cải thiện khả năng đi lại và không gian sống; một chính sách an sinh chỉ hiệu quả khi đúng người, đúng nhu cầu và giúp giảm rủi ro.

Đối với Hà Nội, cách tiếp cận này càng quan trọng bởi Thủ đô phải đồng thời giải quyết các vấn đề về ùn tắc, ô nhiễm, hạ tầng, chênh lệch phát triển, chất lượng dịch vụ công, bảo tồn văn hóa và xây dựng con người thanh lịch, văn minh. Vì vậy, 8 nhóm nội dung của Đề án tạo thành một chỉnh thể: kinh tế gắn với môi trường; hạ tầng gắn với không gian sống thông minh; chuyển đổi số gắn với phục vụ người dân; an sinh gắn với phát triển bao trùm; văn hóa gắn với chất lượng cộng đồng.

Từ hai xã Phúc Thịnh và Thư Lâm, Hà Nội đang đưa phương thức quản trị mới vào thực tiễn, qua đó kiểm chứng hiệu quả, nhận diện điểm nghẽn và từng bước định hình mô hình quản trị cơ sở hiện đại. Qua thí điểm, thành phố có thể kiểm nghiệm xã, phường cần được trao quyền đến đâu; cơ chế phối hợp giữa cấp thành phố và cấp cơ sở ra sao; dữ liệu nào cần tích hợp; người dân tham gia đánh giá thế nào; nguồn lực xã hội được huy động bằng cơ chế nào; chỉ số hạnh phúc được đo lường ra sao; sáng kiến hiệu quả nào có thể nhân rộng sang 124 xã, phường còn lại.

Điều đó cũng cho thấy mô hình không nên trở thành một danh hiệu mang tính phong trào. Nếu chỉ chạy theo “đạt chuẩn” trên giấy, mô hình sẽ mất ý nghĩa. Hà Nội cần chú trọng hệ thống đo lường minh bạch, dữ liệu cập nhật, trách nhiệm giải trình và khảo sát sự hài lòng có chất lượng. Chỉ khi người dân kiểm chứng được bằng trải nghiệm thực tế, mô hình mới tạo ra niềm tin xã hội bền vững.

Ảnh: Bản đồ hai xã Phúc Thịnh, Thư Lâm - địa bàn được lựa chọn thí điểm xây dựng mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa tại Hà Nội 

Từ mô hình tại Hà Nội đến giá trị thực tiễn của chủ nghĩa xã hội ở cấp cơ sở

Tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa xã hội luôn gắn với đời sống nhân dân. Người từng nhấn mạnh: “Xây dựng cho nhân dân một đời sống ngày càng sung sướng. Đó là chủ nghĩa xã hội”[7]. Vì vậy, giá trị của mô hình không nằm ở tên gọi, mà ở khả năng biến mục tiêu vì con người thành kết quả có thể cảm nhận và đo lường hằng ngày.

Tại Hà Nội, điều đó có thể bắt đầu từ những việc rất cụ thể: thủ tục được giải quyết nhanh hơn; người cao tuổi tiếp cận y tế thuận tiện hơn; khu dân cư có thêm không gian xanh; tuyến đường an toàn hơn; trường học tốt hơn; hộ gia đình có sinh kế ổn định hơn; doanh nghiệp bớt thủ tục phiền hà; người dân có kênh phản ánh và được chính quyền trả lời rõ ràng hơn. Khi những thay đổi ấy được duy trì bền vững, các giá trị xã hội chủ nghĩa mới thực sự hiện diện trong cuộc sống.

Với vị trí Thủ đô, Hà Nội còn có trách nhiệm tạo ra những kinh nghiệm có thể khái quát. Nếu Phúc Thịnh và Thư Lâm thí điểm thành công, điều quan trọng không chỉ là hai xã đạt đủ tiêu chí, mà còn phải rút ra các nguyên tắc có thể áp dụng rộng hơn về phân quyền, tổ chức dịch vụ công, huy động nguồn lực, đo lường chất lượng sống và phát huy vai trò chủ thể của người dân.

Hà Nội cần tiếp cận Đề án với tinh thần thực chất, thận trọng nhưng quyết liệt. Ý nghĩa của thí điểm chính là cho phép thử nghiệm, đo lường, điều chỉnh và hoàn thiện. Tiêu chí chưa phù hợp phải được sửa; cơ chế chưa hiệu quả phải được thay; sáng kiến tốt phải được nhân rộng. Đây là cách tiếp cận khoa học, đồng thời hạn chế nguy cơ hình thức hóa một mô hình vốn đặt kết quả thực tế của người dân ở vị trí trung tâm.

Ở tầm rộng hơn, mô hình góp phần làm rõ một vấn đề có ý nghĩa lý luận: chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam trong giai đoạn mới phải được thể hiện bằng chất lượng phát triển và chất lượng quản trị. Đó không phải sự quay về cơ chế cũ, mà là sự kết hợp giữa kinh tế thị trường, quản trị hiện đại, chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo, phát triển bao trùm và bảo đảm công bằng xã hội. Hà Nội, với vai trò tiên phong, có cơ hội chuyển những nguyên tắc đó thành mô hình có thể quan sát và kiểm chứng ở cấp gần dân nhất.

Thành công của mô hình tại Hà Nội vì thế không nên chỉ đo bằng số xã, phường “đạt chuẩn”, mà quan trọng hơn là mức độ thay đổi trong đời sống người dân và năng lực của chính quyền cơ sở. Khi người dân cảm thấy chính quyền gần hơn, thủ tục dễ hơn, dịch vụ tốt hơn, môi trường an toàn hơn, cơ hội phát triển công bằng hơn và tiếng nói của mình được coi trọng hơn, thì mô hình mới thực sự có sức sống.

Thực tiễn tại Hà Nội bác bỏ những luận điệu xuyên tạc về mô hình “xã, phường xã hội chủ nghĩa”

Sau khi chủ trương được công bố, một số đối tượng đã xuyên tạc rằng mô hình là sự quay lại bao cấp, “thí điểm xã hội chủ nghĩa” là mâu thuẫn về lý luận, hoặc gắn tinh gọn bộ máy với việc làm suy yếu chính quyền cơ sở. Các lập luận này đều đánh tráo khái niệm hoặc chuyển sai đối tượng tranh luận.

Trước hết, nói mô hình ở Hà Nội là quay trở lại bao cấp không phù hợp với nội dung Đề án. Mô hình được xây dựng trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, nhấn mạnh phát triển lực lượng sản xuất hiện đại, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, huy động nguồn lực xã hội và phát triển hạ tầng thông minh. Việc dự kiến huy động hơn 181.000 tỷ đồng vốn ngoài ngân sách cho thấy nguồn lực thị trường được coi là một động lực quan trọng. Đây là tư duy của một chính quyền kiến tạo, không phải cơ chế “xin - cho” hay phân phối bình quân.

Hai là, cần phân biệt bản chất của chế độ chính trị với việc thí điểm một mô hình quản trị. Điều được “thí điểm” tại Hà Nội không phải là chủ nghĩa xã hội, mà là bộ tiêu chí, cơ chế tổ chức, phương thức quản trị và cách huy động nguồn lực để thể hiện tốt hơn các giá trị xã hội chủ nghĩa ở cấp cơ sở. Phúc Thịnh và Thư Lâm được lựa chọn để đo lường, kiểm nghiệm, rút kinh nghiệm và hoàn thiện trước khi nhân rộng. Đó là phương pháp khoa học, tôn trọng thực tiễn[8].

Ba là, suy diễn từ “thí điểm xã, phường xã hội chủ nghĩa” sang yêu cầu “thí điểm chủ nghĩa tư bản” là đánh đồng hai cấp độ hoàn toàn khác nhau. Đề án Hà Nội không đặt ra thay đổi chế độ chính trị, mà tập trung vào 54 tiêu chí phát triển và quản trị như thu nhập, việc làm, y tế, giáo dục, môi trường, hạ tầng, chuyển đổi số, an ninh trật tự, mức độ hài lòng và hạnh phúc. Câu hỏi đúng phải là mô hình có làm chính quyền hoạt động hiệu quả hơn và chất lượng sống của người dân được nâng lên hay không.

Bốn là, luận điệu cho rằng tinh gọn bộ máy làm suy yếu chính quyền cơ sở cũng không phù hợp với kết quả bước đầu ở Hà Nội. Thành phố đã chuẩn hóa hơn 2.000 quy trình để cán bộ cơ sở dễ thực hiện. Chỉ số cải cách hành chính năm 2025 cho thấy 89/126 xã, phường đạt mức A, chiếm 70,63%; 37 đơn vị đạt mức B và không có đơn vị mức C; điểm điều tra xã hội học của phần lớn xã, phường ở mức 26-28/30[9]^,[10]. Dù chưa thể coi mọi khó khăn đã được giải quyết, kết quả này cho thấy tổ chức lại bộ máy có thể đi cùng nâng cao hiệu quả nếu phân cấp rõ và đánh giá bằng chất lượng phục vụ người dân.

Những luận điệu về “bao cấp”, “thí điểm chế độ” hay “làm suy yếu chính quyền cơ sở” sẽ khó đứng vững trước kết quả quản trị và chất lượng sống. Hà Nội càng làm tốt, minh bạch và để người dân trực tiếp đánh giá thì sức thuyết phục của mô hình càng lớn. Xây dựng “xã, phường xã hội chủ nghĩa” vì thế là bước đi quan trọng trong đổi mới quản trị Thủ đô. Nếu triển khai đúng hướng, Hà Nội có thể tạo ra chuẩn mực mới cho chính quyền cơ sở: hiện đại, minh bạch, gần dân, có năng lực kiến tạo phát triển và chịu trách nhiệm trước người dân. Khi đó, chủ nghĩa xã hội được thể hiện cụ thể trong cộng đồng dân cư, dịch vụ công, không gian sống và cảm nhận hạnh phúc của mỗi người dân./.