Khẩu hiệu “Nước Mỹ trên hết” vốn đã xuất hiện trong nhiệm kỳ đầu tiên của Tổng thống Donald Trump đã trở thành nguyên tắc định hướng cho chính sách đối ngoại có tính hệ thống từ đầu nhiệm kỳ II. Với vị trí là một siêu cường toàn cầu, chính sách đối ngoại của Mỹ được thể hiện trên nhiều phương diện, có tác động lớn đến thế giới. Đến nay, khi cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ Mỹ đang đến gần (ngày 3/11/2026) là thời điểm thích hợp để nhìn nhận lại nội dung và kết quả đối ngoại trong gần 2 năm cầm quyền của chính quyền Donald Trump.

Sử dụng mạnh mẽ công cụ thuế quan

Ngay sau khi nhậm chức, ông Donald Trump đã sử dụng mạnh mẽ công cụ thuế quan trong quan hệ với các nước trên thế giới. Đặc biệt, ngày 2/4/2025, chính quyền Mỹ công bố áp dụng chính sách “thuế quan đối ứng” đối với tất cả các hàng hóa nhập khẩu vào Mỹ, trong đó có nhiều quốc gia chịu mức thuế cao (40-50%) và được Tổng thống Donald Trump gọi là “Ngày giải phóng” đối với nước Mỹ. Chính sách thuế quan hướng tới ba kết quả chính. Thứ nhất, giảm nhập siêu, cân bằng cán cân thương mại, nhất là với các đối tác thương mại lớn. Thứ hai, bảo hộ nền sản xuất trong nước, qua đó tạo việc làm và giảm sự phụ thuộc vào nguồn cung nước ngoài. Thứ ba, tạo đòn bẩy đàm phán để đạt được những lợi ích chính trị, an ninh khác.

Tuy nhiên, chính sách thuế quan đã gặp phải sự phản ứng mạnh mẽ của các nước. Một số quốc gia lựa chọn đàm phán, chấp nhận mức thuế nhất định hoặc đưa ra cam kết về thương mại, đầu tư và mở cửa thị trường nhằm hạn chế thiệt hại, duy trì khả năng tiếp cận thị trường Mỹ. Ngược lại, nhiều nước phản đối chính sách thuế quan đơn phương của Washington, coi đây là hành động tùy tiện, trái với luật pháp quốc tế, gây bất ổn kinh tế toàn cầu. Trung Quốc là trường hợp đáp trả nổi bật nhất khi áp thuế trả đũa đối với hàng hóa Mỹ, đồng thời sử dụng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu một số nguyên liệu chiến lược, nhất là đất hiếm để buộc Mỹ phải xuống thang đàm phán. Canada cũng là một trường hợp điển hình (sau Trung Quốc) áp thuế trả đũa đối với một số hàng hóa Mỹ. Chính sách thuế quan của Mỹ làm gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu, gia tăng chi phí sản xuất, gây bất ổn thị trường tài chính và thúc đẩy xu hướng phân mảnh kinh tế thế giới.

Ngăn chặn nhập cư và khôi phục ảnh hưởng tại Tây Bán cầu

Ngay từ đầu năm 2025, chính quyền Tổng thống Donald Trump đã thể hiện rõ mối quan tâm đến địa bàn châu Mỹ với những chính sách cụ thể và những tuyên bố chính trị ngoại giao mạnh mẽ. Chính sách chống nhập cư trái phép và trục xuất người nhập cư không có giấy tờ hợp pháp là một trong những ưu tiên hàng đầu của Tổng thống Donald Trump. Ngay sau khi nhậm chức, ông Donald Trump đã ký Sắc lệnh hành pháp 14159, với tên gọi là “bảo vệ người Mỹ chống lại sự xâm lược”[1]. Thực hiện sắc lệnh này, chính quyền Mỹ đã huy động quân đội đẩy mạnh bắt giữ và trục xuất người nhập cư không có giấy tờ hợp pháp, thúc ép các nước phía Nam hợp tác để ngăn chặn dòng người nhập cư vào Mỹ và tiếp nhận người nhập cư bị Mỹ trục xuất. Hành động này đã làm gia tăng căng thẳng với Mexico và một số nước Mỹ Latinh.

Tuy nhiên, dưới sức ép kinh tế, nhiều chính phủ trong khu vực buộc phải chấp thuận hợp tác với Mỹ. Kết quả là số lượt người di cư bị cơ quan chức năng ghi nhận tại biên giới Mỹ - Mexico giảm từ khoảng 2,1 triệu trong tài khóa 2024 xuống khoảng 444.000 trong tài khóa 2025[2]. Đối với nước Mỹ, chính sách hạn chế nhập cư góp phần tăng cường kiểm soát biên giới phía Nam, góp phần làm cho biên giới an toàn hơn.

Cùng với chính sách hạn chế nhập cư, chính quyền Mỹ rất quan tâm đến việc củng cố vị trí, mở rộng ảnh hưởng ở Tây bán cầu. Đối với phía Bắc, ông Donald Trump liên tục đề cập đến ý tưởng biến Canada thành bang thứ 51 của Mỹ nhưng bị phản đối mạnh mẽ. Đặc biệt, ông Donald Trump nhiều lần đề cập ý định mua đảo Greenland (vùng lãnh thổ tự trị của Đan Mạch nằm ở gần Bắc Cực), thậm chí còn tuyên bố không loại trừ khả năng sử dụng vũ lực để kiểm soát hòn đảo với lý do đảm bảo an ninh cho nước Mỹ, khiến cho quan hệ xuyên Đại Tây Dương hết sức phức tạp (đến trước khi Mỹ - Đan Mạch, Greenland đạt được thỏa thuận vào tháng 9/2026). Đối với Panama ở Trung Mỹ, Tổng thống Donald Trump cho rằng hải quân và thương mại Mỹ đang bị đối xử bất công khi đi qua kênh đào Panama và đòi giành lại quyền kiểm soát kênh đào nếu Panama không có những nhượng bộ.

Đặc biệt, sự quan tâm của Mỹ đối với khu vực Tây Bán cầu ngày càng được thể hiện rõ. Tháng 11/2025, chính quyền Mỹ đã ban hành Chiến lược An ninh quốc gia (National Security Strategy), trong đó xác định Tây Bán cầu được xác định là một khu vực ưu tiên cao nhất[3], thay cho khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương trước đó. Thực hiện chiến lược này, chính quyền Mỹ đẩy mạnh sử dụng các biện pháp gây sức ép kinh tế và an ninh để hạn chế ảnh hưởng của những đối thủ cạnh tranh (Trung Quốc, Nga), đồng thời tăng cường sự hiện diện quân sự tại Mỹ Latinh. Đáng chú ý, cuộc đột kích vào thủ đô Caracas bắt đi Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro vào tháng 1/2026 đánh dấu bước leo thang trong cách Mỹ sử dụng sức mạnh tại khu vực. Bên cạnh đó, Mỹ cũng liên tục gây sức ép đối với Cuba và nhiều quốc gia khác trong khu vực.

Giảm hỗ trợ quốc tế, thúc đẩy các đồng minh tăng chi tiêu quốc phòng

Từ đầu năm 2025, chính quyền Donald Trump thực hiện chính sách giảm các cam kết hỗ trợ quốc tế. Ngày 20/1/2025, Tổng thống Trump ký sắc lệnh tạm dừng trong 90 ngày việc cấp mới và giải ngân viện trợ phát triển nước ngoài để rà soát mức độ phù hợp của các chương trình với chính sách đối ngoại mới của Mỹ[4]. Tiếp đó, Mỹ công bố kế hoạch chấm dứt phần lớn chương trình của Cơ quan Phát triển Quốc tế Mỹ (USAID); đến tháng 7/2025, USAID ngừng quản lý các khoản viện trợ, với những chương trình còn lại được chuyển giao cho Bộ Ngoại giao. Ngày 29/8/2025, Văn phòng Quản lý ngân sách Nhà Trắng cho biết Tổng thống Mỹ đã cắt 4,9 tỷ USD tiền viện trợ nước ngoài đã được quốc hội phê duyệt dành cho các chương trình của Bộ Ngoại giao và Cơ quan Phát triển Quốc tế Mỹ (USAID)[5].

Từ đầu năm 2026 đến nay, Mỹ đã rút khỏi hơn 60 tổ chức quốc tế vì cho rằng không còn phục vụ lợi ích của Mỹ,v.v.. Những động thái này thể hiện xu hướng chuyển từ hỗ trợ quốc tế trên diện rộng sang thu hẹp nguồn viện trợ của Mỹ. Việc cắt giảm nguồn lực dành cho các chương trình nhân đạo, y tế và phát triển đặt ra cho Mỹ thách thức mới trong quản trị toàn cầu.

Một nội dung nổi bật khác trong chính sách đối ngoại là Mỹ yêu cầu các đồng minh tăng chi tiêu quốc phòng và gánh vác trách nhiệm lớn hơn đối với an ninh của chính mình, qua đó giảm áp lực ngân sách và nguồn lực quân sự của Mỹ. Tại châu Âu, Washington liên tục gây sức ép để các thành viên NATO nâng ngân sách quốc phòng từ 2 lên 5% GDP. Tại Hội nghị thượng đỉnh NATO ở La Hay (Hà Lan) ngày 25/6/2025, các nước thành viên nhất trí hướng tới mức chi tiêu quốc phòng và an ninh tương đương 5% GDP mỗi năm vào năm 2035, gồm ít nhất 3,5% GDP cho các yêu cầu quốc phòng cốt lõi và tối đa 1,5% cho các lĩnh vực an ninh liên quan[6].

Tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, Mỹ thúc đẩy Nhật Bản và Hàn Quốc tăng đóng góp cho năng lực phòng thủ và chi phí duy trì lực lượng Mỹ đồn trú. Tháng 6/2025, Lầu Năm Góc tuyên bố mức chi 5% GDP mà Mỹ thúc đẩy trong NATO cũng là chuẩn mực Washington kỳ vọng đối với các đồng minh châu Á[7].

Can thiệp mạnh mẽ vào khu vực Trung Đông

Trung Đông tiếp tục là khu vực thể hiện rõ tính thực dụng và những mâu thuẫn trong chính sách đối ngoại của Mỹ. Chính quyền Mỹ vừa tìm cách thúc đẩy các thỏa thuận ngừng bắn, mở rộng quan hệ kinh tế với các quốc gia vùng Vịnh, vừa duy trì sức ép quân sự đối với những đối thủ mà Washington coi là thách thức an ninh.

Trong vấn đề Gaza, chính quyền Donald Trump thúc đẩy ngoại giao nhằm đạt được thỏa thuận ngừng bắn tại Gaza vào tháng 10/2025. Đầu năm 2026, với vai trò của Tổng thống Donad Trump, Mỹ đã thành lập Hội đồng Hòa bình dải Gaza nhằm thúc đẩy giải pháp hòa bình, tái thiết và ổn định Dải Gaza sau xung đột. Tuy nhiên, việc đạt được thỏa thuận trước mắt không đồng nghĩa với việc giải quyết được những nguyên nhân sâu xa của xung đột, bao gồm vấn đề nhà nước Palestine, quản trị Dải Gaza và vai trò của các chủ thể khu vực.

Đối với Iran, Mỹ kết hợp răn đe quân sự với sức ép kinh tế để buộc Iran từ bỏ chương trình hạt nhân. Ngày 22/6/2025, Mỹ tiến hành chiến dịch không kích nhằm vào các cơ sở hạt nhân của Iran, đánh dấu một bước leo thang đáng kể trong việc sử dụng sức mạnh quân sự để xử lý vấn đề hạt nhân. Diễn biến này cho thấy chính quyền Donald Trump không hoàn toàn theo đuổi chủ nghĩa biệt lập hay tránh can thiệp quân sự, bất chấp những tuyên bố không tiến hành chiến tranh với bên ngoài khi tranh cử. Từ ngày 28/2/2026, xung đột Mỹ - Iran bước vào giai đoạn mới toàn diện và gay gắt hơn. Hai bên đã sử dụng những vũ khí hiện đại, tiên tiến có mức phá hủy lớn để tấn công lẫn nhau. Cuộc chiến lan sang cả những cơ sở hạ tầng dân sự và kinh tế thiết yếu (cầu cống, trạm điện, trung tâm dữ liệu,…) gây mất an ninh cho toàn bộ khu vực Trung Đông, đẩy giá dầu leo thang, ảnh hưởng xấu đến nền kinh tế toàn cầu.

Tóm lại, từ đầu năm 2025 đến nay, chính sách đối ngoại của Mỹ cho thấy một số đặc điểm nổi bật. Thứ nhất, lợi ích quốc gia được diễn giải theo hướng trực tiếp và thực dụng hơn. Thứ hai, sức ép kinh tế và quân sự được sử dụng với cường độ cao hơn, nhất là đối với Iran ở khu vực Trung Đông và ở Tây Bán cầu. Ba là, Mỹ vẫn can dự sâu vào các vấn đề quốc tế, nhưng ngày càng nhấn mạnh việc lựa chọn ưu tiên. Về bản chất, chính sách đối ngoại của Mỹ thể hiện một phương thức thực thi quyền lực mang tính dân tộc chủ nghĩa.

(còn tiếp)