Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư phát triển mạnh mẽ, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang trở thành nhân tố quyết định năng lực cạnh tranh và sức mạnh tổng hợp của mỗi quốc gia. Nhận thức sâu sắc xu thế đó, Đảng và Nhà nước ta luôn nhất quán xác định phát triển khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu, là nền tảng và động lực của công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
Ngay từ Đại hội VI, Đảng đã khẳng định phải làm cho khoa học – kỹ thuật thực sự trở thành “động lực to lớn đẩy nhanh quá trình phát triển kinh tế – xã hội của đất nước”[1]. Đây là bước phát triển quan trọng trong tư duy lý luận của Đảng, thể hiện sự chuyển hướng từ mô hình phát triển dựa chủ yếu vào lao động giản đơn và khai thác tài nguyên sang coi trọng tri thức, khoa học và công nghệ.
Qua các kỳ Đại hội VII, VIII, IX, X, XI, XII và XIII, quan điểm đó tiếp tục được bổ sung và hoàn thiện. Đảng luôn nhấn mạnh vai trò của khoa học, công nghệ trong nâng cao năng suất lao động, năng lực cạnh tranh quốc gia và xây dựng lực lượng sản xuất hiện đại.
Đặc biệt, Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đã đánh dấu bước phát triển mới trong tư duy chiến lược của Đảng. Nghị quyết xác định: “Phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu, là động lực chính để phát triển nhanh lực lượng sản xuất hiện đại, hoàn thiện quan hệ sản xuất, đổi mới phương thức quản trị quốc gia và phát triển kinh tế - xã hội, ngăn chặn nguy cơ tụt hậu, đưa đất nước phát triển bứt phá, giàu mạnh trong kỷ nguyên mới”[2].
Xác lập mô hình tăng trưởng mới dựa trên tri thức và công nghệ
Đại hội XIV của Đảng tiếp tục khẳng định yêu cầu đổi mới mô hình phát triển đất nước theo hướng hiện đại, bền vững, lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính cho tăng trưởng.
Đây không đơn thuần là sự điều chỉnh về chính sách kinh tế mà là bước chuyển căn bản trong tư duy phát triển quốc gia. Theo đó, mô hình tăng trưởng mới phải dựa chủ yếu vào năng suất, chất lượng, hiệu quả, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao thay vì phụ thuộc chủ yếu vào vốn, tài nguyên và lao động giá rẻ như trước đây.
Trong mô hình đó, chuyển đổi số giữ vai trò vừa là công cụ, vừa là môi trường phát triển mới; khoa học và công nghệ tạo nền tảng tri thức; còn đổi mới sáng tạo là động lực chuyển hóa tri thức thành giá trị thực tiễn và sức cạnh tranh quốc gia.
Hội nghị lần thứ hai Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng trên cơ sở phát triển mạnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; đồng thời thúc đẩy các động lực tăng trưởng mới, cơ cấu lại các ngành kinh tế theo hướng hiện đại, hiệu quả và bền vững.
Hiện đại hóa quản trị quốc gia trên nền tảng số
Một trong những điểm nổi bật trong chủ trương của Đảng là đặc biệt coi trọng hiện đại hóa quản trị quốc gia trên nền tảng công nghệ số.
Đảng xác định xây dựng chính phủ số, kinh tế số, xã hội số và công dân số là nhiệm vụ trọng tâm nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, tăng tính công khai, minh bạch và chất lượng phục vụ nhân dân, doanh nghiệp.
Quản trị quốc gia từng bước chuyển từ mô hình hành chính truyền thống sang quản trị hiện đại dựa trên dữ liệu, công nghệ số và kết nối thông minh. Đây là bước phát triển quan trọng trong tư duy quản trị của Đảng, phù hợp với yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa hiện đại và hội nhập quốc tế sâu rộng.
Đặc biệt, Đảng xác định dữ liệu là “nguồn tài nguyên mới”, là tư liệu sản xuất quan trọng của nền kinh tế số. Vì vậy, phát triển hạ tầng số, cơ sở dữ liệu quốc gia và kinh tế dữ liệu được xem là nhiệm vụ chiến lược nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và hiệu quả quản trị xã hội.
Tạo đột phá thể chế để thúc đẩy đổi mới sáng tạo
Đảng xác định hoàn thiện thể chế là điều kiện tiên quyết để thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Theo đó, thể chế phải đi trước một bước nhằm tạo môi trường thuận lợi cho nghiên cứu khoa học, ứng dụng công nghệ mới và phát triển các mô hình kinh tế mới. Một điểm mới nổi bật trong tư duy của Đảng là chủ trương xây dựng cơ chế thử nghiệm chính sách mới (sandbox), chấp nhận rủi ro có kiểm soát trong nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo.
Chủ trương này góp phần tháo gỡ các rào cản thể chế, tạo điều kiện cho doanh nghiệp công nghệ, mô hình kinh doanh mới và kinh tế số phát triển mạnh mẽ. Đây được xem là bước đột phá quan trọng nhằm giải phóng tiềm năng sáng tạo của đội ngũ trí thức, nhà khoa học và cộng đồng doanh nghiệp.
Phát huy vai trò của các chủ thể trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo
Chủ trương của Đảng nhấn mạnh yêu cầu phát huy sức mạnh tổng hợp của toàn xã hội trong phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.
Trong đó, doanh nghiệp được xác định là trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, giữ vai trò nòng cốt trong ứng dụng công nghệ, đổi mới quản trị, thương mại hóa kết quả nghiên cứu và tạo ra các sản phẩm, dịch vụ có giá trị gia tăng cao.
Đảng chủ trương xây dựng đội ngũ doanh nghiệp công nghệ số mạnh, có khả năng cạnh tranh khu vực và quốc tế, từng bước làm chủ các công nghệ lõi và công nghệ chiến lược.
Đội ngũ trí thức, nhà khoa học được xác định là lực lượng then chốt trong sáng tạo tri thức mới, nghiên cứu và làm chủ các công nghệ hiện đại như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, công nghệ bán dẫn và an ninh mạng.
Đồng thời, người dân vừa là chủ thể tham gia, vừa là đối tượng thụ hưởng thành quả của chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo. Mọi chủ trương, chính sách đều hướng tới mục tiêu lấy con người làm trung tâm, nâng cao chất lượng cuộc sống, bảo đảm tiến bộ và công bằng xã hội.
Hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới
Đảng đã xác định rõ mục tiêu chiến lược phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2045.
Theo đó, Việt Nam phấn đấu trở thành quốc gia có năng lực cạnh tranh số và đổi mới sáng tạo thuộc nhóm dẫn đầu ASEAN; kinh tế số đóng góp ngày càng lớn vào GDP; hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia phát triển mạnh; năng lực tự chủ công nghệ không ngừng được nâng cao.
Tầm nhìn đến năm 2045, Việt Nam hướng tới trở thành nước phát triển, thu nhập cao, có nền kinh tế hiện đại dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; thuộc nhóm các quốc gia có năng lực đổi mới sáng tạo hàng đầu thế giới.
Có thể khẳng định, chủ trương của Đảng về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thể hiện tầm nhìn chiến lược, tư duy đổi mới và quyết tâm chính trị mạnh mẽ trong xây dựng mô hình phát triển hiện đại, bền vững và tự chủ. Đây là nền tảng quan trọng để hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc, đưa Việt Nam vững bước tiến vào kỷ nguyên phát triển mới của dân tộc.
