Một triệu lượt xem và hành trình đưa Then lên không gian số

Khi tiếng tính tẩu cổ xưa hòa vào kỷ nguyên số, nó không còn bó hẹp trong không gian của những mái nhà sàn, một điệu Then cán mốc “triệu view”[1] đang tạo nên hiện tượng đáng chú ý trên không gian số.

Những giai điệu Then truyền thống chạm đến trái tim hàng triệu bạn trẻ trên không gian số, khơi dậy tình yêu và niềm tự hào văn hóa dân tộc.

Khi người trẻ giữ hồn dân tộc trên không gian số

Chiếc điện thoại được dựng tạm trên một chồng sách cũ. Phía sau màn hình là căn nhà sàn lợp mái cọ nằm nép bên sườn núi ở xã Tân An, tỉnh Tuyên Quang. Chàng trai trẻ mặc áo chàm người Tày khẽ chỉnh lại dây đàn tính rồi bắt đầu cất giọng. Tiếng Then vang lên chậm rãi giữa buổi chiều vùng cao đang xuống dần trong làn khói lẫn mùi thơm đốt rạ. Không ánh đèn sân khấu. Không phòng thu chuyên nghiệp. Không hiệu ứng cầu kỳ. Chỉ có tiếng đàn, lời Then và khoảng không tĩnh lặng của núi rừng. Nhưng chỉ sau một đêm, đoạn clip ấy đạt hơn một triệu lượt xem trên nền tảng TikTok. Hàng trăm bình luận xuất hiện phía dưới.

Giữa vô vàn video giải trí ngắn và các trào lưu mạng thay đổi từng giờ, tiếng Then của người Tày vẫn đủ sức níu chân đông đảo người xem, trong đó có nhiều người trẻ. Đây không còn là câu chuyện của một hiện tượng mạng nhất thời. Đằng sau vài chục giây “viral”[2] ấy là một câu chuyện lớn hơn rất nhiều: câu chuyện về hành trình gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc trong thời đại số hóa, khi cuộc cạnh tranh văn hóa trên không gian mạng đang diễn ra âm thầm nhưng quyết liệt từng ngày.

Tại một lớp dạy đàn tính ở xã Tân An, tỉnh Tuyên Quang, em Nguyễn Quốc Huy tranh thủ kỳ nghỉ hè để học Then cùng bà ngoại. Huy kể rằng trước đây từng thấy Then “xa lạ và chỉ dành cho người già”. Nhưng rồi hàng ngày cứ nghe bà hát, tâm thức của Huy dần có sự chuyển biến mạnh mẽ. Huy chợt nhận ra làn điệu Then không hề cũ kỹ hay xa lạ; giai điệu ấy như đánh thức trong em niềm tự hào về cội nguồn Tày, mang theo hơi thở trong lành của núi rừng. Từng lời ca cổ ngọt ngào của bài “Khẩu tàng mương” thấm sâu vào lòng Huy, gieo vào ngực chàng trai trẻ niềm tự hào mãnh liệt.

Lớp học Then ấm cúng trong căn nhà sàn – nơi ngọn lửa đam mê và hồn cốt di sản dân tộc Tày được trao truyền qua các thế hệ.

Từ suy nghĩ ấy, Quốc Huy bắt đầu quay những video ngắn về đời sống người Tày. Có buổi chiều ghi hình bài Then cổ, khi em muốn lồng ghép tiếng đàn tính với tiếng chim rừng hót sau sườn núi để tạo nên sự cộng hưởng đúng chất "Thiên" (Trời) của Then [3]. Huy đã phải bấm máy rồi xóa đi không dưới 20 lần. Có lúc tiếng chim vừa cất lên thì tiếng xe máy của người đi chợ phiên lại xé toạc không gian tĩnh lặng. Đứng trong bộ áo chàm truyền thống giữa tiết trời hầm hập, mồ hôi thấm đẫm vai áo, Huy vẫn kiên trì đợi. Em tỉ mẩn chỉnh từng dây đàn, đợi một khoảng lặng của gió, một nhịp hót của chim để bấm máy lại từ đầu. Sự cầu toàn ấy không phải vì Huy muốn trở thành một ngôi sao mạng, mà vì em hiểu rằng: mình đang kể câu chuyện của tổ tiên bằng ngôn ngữ của thời đại số. Mỗi chi tiết đời thường như mùi khói bếp, tiếng ve râm ran ngoài hiên hay tiếng đàn tính mộc mạc đều phải được giữ lại để không làm biến dạng hồn cốt của di sản khi bước vào thế giới số.

Danh hiệu không đồng nghĩa với việc di sản sẽ tự sống mãi

Nhận định ấy chạm đúng vào vấn đề cốt lõi của công tác bảo tồn văn hóa hiện nay. Trong nhiều năm, không ít nơi vẫn tiếp cận di sản theo cách đóng khung trong sân khấu lễ hội hoặc bảo tàng. Nhưng một di sản muốn tồn tại phải bước vào đời sống đương đại, phải được người trẻ nhìn thấy, sử dụng và tự hào về nó trong chính nhịp sống của họ. Có những clip Then được phối khí hiện đại nhưng vẫn giữ nguyên hồn cốt dân gian. Có những video chỉ kéo dài chưa đầy một phút nhưng giúp nhiều người biết đến đàn tính, người Tày - Nùng và vùng đất Tuyên Quang. Ở góc độ sâu xa hơn, đây không đơn thuần là câu chuyện bảo tồn một loại hình nghệ thuật dân gian. Đó còn là vấn đề bảo vệ nền tảng tinh thần của xã hội trong bối cảnh cạnh tranh văn hóa và thông tin ngày càng gay gắt. Bởi khi một giá trị văn hóa được cộng đồng tiếp nhận và thực hành trong đời sống mới, nó cũng góp phần củng cố nền tảng tinh thần của xã hội.

Một trong những nỗi lo lớn nhất với Then hôm nay không còn là thiếu sự ghi nhận, mà là nguy cơ bị lãng quên trong chính đời sống hiện đại. Có thời điểm ở nhiều bản Tày vùng cao Tuyên Quang, nhiều nghệ nhân già cặm cụi truyền dạy trong những căn nhà sàn vắng người học. Có nghệ nhân mang theo nỗi lo “mang Then xuống mồ”. Nghệ nhân Vương Ngọc Hoàn, xã Quang Minh, tỉnh Tuyên Quang, năm nay đã ngoài 80 tuổi, từng chia sẻ rằng điều ông sợ nhất không phải tuổi cao sức yếu, mà là một ngày tiếng đàn tính chỉ còn nằm trong bảo tàng. “Ngày xưa đi mấy quả núi để học Then. Giờ trẻ con có điện thoại nhưng nhiều đứa lại không biết tiếng đàn tính quê mình nữa”, ông nói.

Bằng tình yêu tha thiết với cội nguồn, người trẻ như Nguyễn Quốc Huy đang dùng chính "ngôn ngữ thời đại số" để gìn giữ và lan tỏa di sản của cha ông.

Hành trình đưa điệu Then vào mạng xã hội không phải lúc nào cũng suôn sẻ. Trong cộng đồng vẫn còn những băn khoăn, trăn trở về nguy cơ mai một những giá trị nguyên gốc. Bởi vậy, khi một làn điệu Then được rút gọn chỉ còn vài chục giây để phù hợp với nhịp xem nhanh của người dùng mạng, hay được phối khí theo xu hướng hiện đại nhằm tiếp cận giới trẻ, không ít người lo ngại những lớp nghĩa văn hóa sâu xa có thể bị giản lược.

Giữa yêu cầu bảo tồn và nhu cầu thích ứng với đời sống đương đại, ranh giới giữa sáng tạo và biến đổi đôi khi trở nên rất mong manh. Làm thế nào để Then có thêm sức sống trong thời đại số mà vẫn giữ được hồn cốt của mình vẫn là câu hỏi đặt ra đối với những người làm văn hóa, nghệ nhân và cả thế hệ trẻ đang tiếp nối hành trình gìn giữ di sản.

Văn hóa, văn nghệ chính là “sức mạnh mềm”

Nghị quyết số 80-NQ/TW do Bộ Chính trị ban hành ngày 07/01/2026 đã xác định rõ văn hóa là "nguồn lực nội sinh quan trọng, trụ cột, hệ điều tiết" và đặt "ngang tầm" với chính trị, kinh tế, xã hội. Bởi suy cho cùng, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng cũng là tạo ra những giá trị tinh thần tích cực đủ sức neo giữ con người với cội nguồn văn hóa dân tộc. Một người trẻ tự hào mặc áo chàm, học tiếng Tày, chơi đàn tính hay hát Then trên TikTok có thể không phát biểu những điều lớn lao về lý tưởng. Nhưng chính hành động ấy có thể góp phần đưa những giá trị văn hóa ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống hiện đại. Đó cũng là một cách yêu nước của thế hệ trẻ. 

Chiều muộn ở xã Tân An, tiếng đàn tính vẫn vang lên giữa căn nhà sàn cũ. Ngoài sân, một chiếc điện thoại vẫn lặng lẽ ghi hình đoạn hát trong bài Then.

Có thể ngày mai đoạn video ấy sẽ tiếp tục xuất hiện trên dòng “feed” của hàng triệu người. Và biết đâu, giữa vô vàn nội dung cuốn trôi mỗi ngày trên mạng xã hội, một điệu Then của người Tày lại khiến ai đó dừng lại vài giây để nhận ra rằng:

Văn hóa dân tộc vẫn đang sống.

Không chỉ trong ký ức của người già.

Mà trong chính nhịp chạm màn hình của thế hệ trẻ hôm nay.