Mỗi mùa Kathina, những đoàn phật tử lại hướng về các ngôi chùa Khmer Nam Bộ để dâng y cà sa, bày tỏ lòng thành kính và cùng tham gia những sinh hoạt cộng đồng. Đằng sau nghi lễ tôn giáo ấy là sự góp sức của các gia đình, những phong tục được duy trì và những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Từ câu chuyện tại chùa Som Rong, mùa Kathina gợi mở vai trò của ngôi chùa trong việc kết nối con người, nuôi dưỡng đời sống tinh thần và giữ cho văn hóa Khmer tiếp tục hiện diện trong cuộc sống hôm nay.
Lễ dâng y của đồng bào dân tộc Khmer với điểm nhấn tượng Phật Thích Ca nhập niết bàn ngoài trời, một trong những tượng Phật nằm lớn nhất Việt Nam hiện nay. Ảnh: Báo Dân trí.
Mùa lễ gọi phum sóc cùng hướng về ngôi chùa
Vào mùa Kathina, khuôn viên chùa Bôtum Vong Sa Som Rong trở thành nơi hội tụ của những đoàn phật tử mang lễ vật đến dâng y. Trong một mùa lễ được ghi nhận tại đây, các đoàn rước tiến vào khu vực sala, những cụ cao niên trong họ tộc tham gia đón tiếp phật tử, còn tiếng trống Sa-dăm và những điệu múa truyền thống góp phần tạo nên không khí rộn ràng bên cạnh sự trang nghiêm của nghi lễ. Từ không gian hành lễ đến sân chùa, sự hiện diện của đông đảo người dân làm hiện lên nét sinh hoạt quen thuộc của phum sóc Khmer mỗi mùa dâng y.
Kathina, còn gọi là lễ dâng y, dâng y cà sa hoặc dâng bông, là nghi lễ truyền thống của Phật giáo Nam tông Khmer, được tổ chức sau ba tháng an cư kiết hạ của chư tăng. Trong dịp này, phật tử dâng y và những vật phẩm cần thiết lên chư tăng, thể hiện lòng thành kính, sự tri ân và tinh thần hộ trì Tam bảo. Nghi lễ mang ý nghĩa tôn giáo sâu sắc, đồng thời gắn với ước nguyện về sự bình an của gia đình, sự yên vui của phum sóc. Mùa Kathina thường diễn ra từ giữa tháng 9 đến giữa tháng 10 âm lịch; mỗi chùa tổ chức một lần trong mùa, với quy mô tùy thuộc điều kiện và sự tham gia của cộng đồng địa phương.
Ở một số nơi, đoàn rước còn có múa Chằn và những hình thức biểu diễn truyền thống khác, tạo nên sắc thái riêng của ngày lễ. Trong không gian ấy, âm nhạc và động tác múa giúp người tham dự cảm nhận nét văn hóa Khmer bên cạnh việc thực hành tín ngưỡng. Mỗi hình thức biểu diễn có cách biểu đạt riêng, góp vào diện mạo của mùa lễ.
Các đoàn rước dâng y vào khu vực Sala của chùa Som Rong. Ảnh: Báo Dân trí.
Từ chùa Som Rong nhìn rộng ra đời sống Khmer Nam Bộ, mùa Kathina cho thấy sự gắn bó giữa ngôi chùa với phum sóc. Người đi xa có dịp trở về, các gia đình cùng hướng về chùa, người cao tuổi và lớp trẻ gặp nhau trong một sinh hoạt chung. Ngôi chùa vì thế trở thành điểm hội tụ của phum sóc, nơi niềm tin tôn giáo hòa vào tình cảm gia đình và sự gắn bó giữa những người cùng cộng đồng.
Cuộc gặp gỡ trong mùa lễ cũng tạo cơ hội để các thế hệ hiểu thêm về nhau. Người cao tuổi mang theo kinh nghiệm thực hành phong tục, còn người trẻ có dịp quan sát, hỏi han và tìm hiểu ý nghĩa của những nghi thức quen thuộc. Sự gần gũi ấy giúp ngày lễ có chiều sâu hơn một cuộc sum họp, bởi trong quá trình cùng tham dự, ký ức và hiểu biết về truyền thống có thể được chia sẻ một cách tự nhiên.
Từ tấm y cà sa đến tình nghĩa cộng đồng
Để một buổi lễ dâng y diễn ra trang trọng, phía sau những lễ vật được dâng lên chư tăng là sự chuẩn bị của các gia đình và sự chung tay của nhiều người. Từ thu xếp vật phẩm cúng dường, đón tiếp bà con đến tổ chức đoàn rước, mỗi công việc đều cần công sức và sự phối hợp.
Theo phong tục của người Khmer, gia đình đứng ra làm chủ lễ giữ vai trò quan trọng trong việc chuẩn bị và tổ chức lễ dâng y. Tại một số địa phương, hoạt động này được tiến hành qua hai ngày, với những nghi thức cầu phúc tại nhà người tổ chức trước khi đoàn rước tiến về chùa. Nhiều người mong muốn có dịp đứng ra làm lễ dâng y, xem đó là việc làm có ý nghĩa đối với bản thân và gia đình. Tuy nhiên, để chu toàn các phần việc, gia đình chủ lễ còn có sự hỗ trợ của họ hàng, bà con và những người cùng tham gia. Từ việc của một gia đình, lễ dâng y trở thành dịp để tình thân và quan hệ xóm giềng được vun đắp qua những đóng góp cụ thể.
Đoàn dâng y đang trên đường đến chùa. Ảnh: Báo Dân trí.
Sự đóng góp cho ngày lễ tùy thuộc khả năng và điều kiện của mỗi người. Giá trị của sự đóng góp vì thế còn nằm ở thời gian, công sức và sự tận tâm dành cho ngày lễ. Khi nhìn từ khía cạnh này, điều đáng trân trọng là mỗi người đều có thể tìm thấy phần việc phù hợp để tham gia. Người có điều kiện góp lễ vật, người dành thời gian hỗ trợ công việc tổ chức; những đóng góp khác nhau cùng giúp buổi lễ được chu toàn. Cách nhìn ấy cũng đặt lòng thành và sự tự nguyện vào vị trí trung tâm, thay vì đánh giá việc tham gia qua giá trị vật chất của lễ vật.
Tinh thần ấy còn được thể hiện qua những đóng góp phục vụ đời sống chung. Theo tư liệu về lễ dâng y tại chùa Som Rong, đây là dịp để người dân chung tay quyên góp, hỗ trợ việc tu sửa trường học, đường sá, nhà tăng, nhà hội và các công trình của cộng đồng. Được thực hiện trên tinh thần tự nguyện và phù hợp với điều kiện thực tế, những đóng góp này cho thấy sự gắn bó với ngôi chùa có thể trở thành động lực để người dân quan tâm hơn đến nơi mình sinh sống.
Những công trình phục vụ cộng đồng còn làm cho ý nghĩa của sự đóng góp hiện diện sau ngày lễ. Một lớp học được sửa sang hay một công trình sinh hoạt chung được chăm lo đều gắn với nhu cầu sử dụng hằng ngày. Qua đó, người tham gia có thể nhận thấy mối liên hệ giữa phần đóng góp của mình với lợi ích chung. Đây cũng là cơ sở để sự sẻ chia được nuôi dưỡng bằng những kết quả cụ thể.
Tấm y cà sa được dâng lên chư tăng mang theo lòng thành kính của phật tử, đồng thời ghi dấu công sức và sự sẻ chia của những người đã cùng làm nên buổi lễ.
Ngôi chùa, nơi văn hóa được thực hành và tiếp nối
Nếu mùa Kathina làm nổi bật sự gắn bó của phum sóc trong một dịp lễ lớn, thì những hoạt động diễn ra quanh năm cho thấy rõ hơn vị trí của ngôi chùa trong đời sống người Khmer Nam Bộ. Tại chùa Som Rong, bên cạnh kiến trúc và không gian hành lễ là những sinh hoạt gắn với nhu cầu tinh thần, học tập và gìn giữ phong tục của người dân. Với nhiều người Khmer, đến chùa còn là dịp học hỏi giáo lý, gặp gỡ bà con và hướng dẫn con cháu thực hành lễ nghi truyền thống.
Trong lúc làm lễ dâng y, thì đội múa trống Sa-dăm rộn ràng bên ngoài chánh điện chùa. Ảnh: Báo Dân trí.
Một biểu hiện cụ thể là việc dạy chữ Khmer tại chùa. Năm 2025, chùa Som Rong tổ chức lớp dạy chữ Khmer cho khoảng 150 em nhỏ sinh sống trên địa bàn. Ngoài học chữ, các em còn được các vị sư hướng dẫn về đạo đức và lễ nghi truyền thống. Qua lớp học, trẻ có thêm cơ hội tiếp cận ngôn ngữ, chữ viết của dân tộc mình và hiểu cách ứng xử trong những sinh hoạt văn hóa quen thuộc.
Việc học chữ có ý nghĩa lâu dài đối với khả năng tiếp cận văn hóa của người trẻ. Khi đọc, viết được ngôn ngữ dân tộc, các em có thêm phương tiện tìm hiểu những nội dung được lưu giữ bằng chữ Khmer. Vì vậy, giá trị của lớp học cần được nhìn nhận cả ở kiến thức các em tiếp thu và khả năng tự tìm hiểu mà việc học mở ra.
Sự trao truyền văn hóa cũng diễn ra qua những trải nghiệm giản dị: trẻ em theo cha mẹ dự lễ, nghe người lớn giải thích ý nghĩa của lễ vật, quan sát cách hành lễ hoặc tham gia một công việc phù hợp với lứa tuổi. Trong mùa Kathina, sự hiện diện của nhiều thế hệ tại chùa tạo cơ hội để người trẻ tiếp xúc với nghi lễ, âm nhạc và những hình thức biểu diễn truyền thống. Từ chỗ cùng tham dự, các em có thể từng bước hiểu thêm về phong tục và ý nghĩa của những việc cộng đồng đang duy trì. Tuy nhiên, cách thức trao truyền và mức độ tham gia của lớp trẻ cần được nhìn nhận trong điều kiện cụ thể của từng địa bàn, bởi không phải ngôi chùa nào cũng tổ chức các hoạt động giống nhau.
Từ câu chuyện Som Rong, có thể thấy việc gìn giữ không gian văn hóa chùa Khmer cần gắn với những sinh hoạt đang diễn ra trong đó. Kiến trúc, nghệ thuật trang trí và lễ hội lưu giữ nhiều dấu ấn văn hóa, còn việc học chữ, thực hành lễ nghi và sự tham gia của người dân giúp những giá trị ấy tiếp tục có ý nghĩa trong đời sống. Vì vậy, cùng với bảo tồn công trình, cần quan tâm đến điều kiện duy trì các lớp học và sinh hoạt văn hóa, để người dân, đặc biệt là lớp trẻ, có cơ hội tham gia thường xuyên.
Khi mùa Kathina khép lại, những đoàn phật tử trở về với gia đình và công việc, nhưng mối liên hệ với ngôi chùa vẫn được tiếp nối qua các sinh hoạt của phum sóc. Sự gắn bó ấy giúp ngôi chùa tiếp tục là điểm tựa tinh thần, nơi các thế hệ người Khmer tìm thấy mối liên hệ với phong tục và cội nguồn của mình.
Tài liệu tham khảo
- Huỳnh Phương (2022), “Rộn ràng Lễ dâng y Kathina của bà con dân tộc Khmer Nam bộ”, Báo Dân trí, ngày 5/11/2022.
- Thu Hương – An Hiếu (2023), “Lên chùa Som Rong dự lễ dâng y Kathina”, Báo ảnh Dân tộc và Miền núi – Thông tấn xã Việt Nam, ngày 21/1/2023.
- Hứa Sa Ni (2024), “Lễ hội dâng y Kathina trong văn hóa của người Khmer Nam Bộ”, Hội Văn học Nghệ thuật thành phố Đồng Nai, chuyên mục Sắc màu di sản – Bài nghiên cứu, ngày 15/7/2024.
- Thúy An (2025), “Rộn ràng lớp học chữ Khmer ngày hè”, Báo Quân đội nhân dân, ngày 02/7/2025.
