Nhận diện một số nguy cơ tiêu cực trong cải cách bộ máy hành chính
Cải cách bộ máy hành chính nhà nước là một nội dung trọng tâm của tiến trình đổi mới hệ thống chính trị, nhằm xây dựng nền hành chính tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả, chuyên nghiệp, hiện đại và phục vụ nhân dân. Những năm qua, dưới sự lãnh đạo của Đảng, quá trình sắp xếp, kiện toàn tổ chức bộ máy đã đạt nhiều kết quả quan trọng, từng bước khắc phục tình trạng cồng kềnh, chồng chéo chức năng, nhiệm vụ. Nghị quyết số 18-NQ/TW ngày 25/10/2017 của Ban Chấp hành Trung ương khóa XII đã tạo cơ sở chính trị quan trọng cho việc tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị theo hướng tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả.
Tuy nhiên, cải cách bộ máy hành chính cũng là quá trình tác động trực tiếp đến quyền lực, tổ chức, nguồn lực, vị trí việc làm và lợi ích của nhiều chủ thể. Vì vậy, bên cạnh những kết quả tích cực, quá trình này có thể phát sinh những biểu hiện tiêu cực dưới nhiều dạng thức khác nhau. Không chỉ là tham nhũng, vụ lợi theo nghĩa truyền thống, tiêu cực trong cải cách bộ máy còn có thể biểu hiện ở cục bộ địa phương, lợi ích nhóm, chạy chức, chạy quyền, né tránh trách nhiệm, hình thức hóa cải cách, chạy theo thành tích, hoặc lợi dụng chuyển đổi số và sắp xếp tổ chức để trục lợi.
Trước hết, nguy cơ cục bộ địa phương, cục bộ ngành và tâm lý bảo vệ lợi ích tổ chức. Khi tổ chức bộ máy và đơn vị hành chính được sắp xếp lại, quyền hạn, nguồn lực và phạm vi quản lý của các cơ quan, địa phương có thể thay đổi. Từ đó dễ xuất hiện tâm lý giữ quyền, giữ đầu mối, bảo vệ lợi ích của cơ quan hoặc địa phương mình, làm ảnh hưởng đến tính thống nhất và mục tiêu chung của cải cách.
Cùng với đó là nguy cơ lợi ích nhóm trong xây dựng và thực hiện các phương án sắp xếp tổ chức bộ máy. Việc sáp nhập, điều chỉnh chức năng, nhiệm vụ và cơ cấu tổ chức luôn gắn với sự thay đổi về vị trí công tác, quyền hạn và lợi ích nghề nghiệp. Nếu thiếu cơ chế kiểm soát chặt chẽ, một số chủ thể có thể tác động vào quá trình tham mưu, xây dựng hoặc quyết định phương án tổ chức nhằm bảo vệ lợi ích cục bộ. Khi đó, cải cách có nguy cơ trở thành sự thay đổi về hình thức nhưng chưa tạo ra chuyển biến thực chất về hiệu lực, hiệu quả quản trị.
Nguy cơ chạy chức, chạy quyền và các biểu hiện tiêu cực trong công tác cán bộ. Mọi sự thay đổi về tổ chức đều gắn với việc cơ cấu lại đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức. Khi đầu mối giảm, vị trí việc làm được cơ cấu lại và cạnh tranh về chức vụ tăng lên, nguy cơ vận động cá nhân, tác động không đúng quy định hoặc lợi dụng quan hệ để đạt vị trí công tác có thể xuất hiện. Vì vậy, kiểm soát quyền lực trong công tác cán bộ phải được đặt ở vị trí trọng yếu trong toàn bộ quá trình cải cách.
Việc chuyển đổi từ mô hình chính quyền địa phương ba cấp sang hai cấp đặt ra những yêu cầu mới về kiểm soát quyền lực và trách nhiệm quản lý. Việc phân định lại thẩm quyền giữa cấp tỉnh và cấp xã nếu không được thực hiện rõ ràng, đồng bộ có thể dẫn đến chồng chéo, bỏ sót nhiệm vụ, đùn đẩy hoặc né tránh trách nhiệm. Đây không chỉ là vấn đề về tổ chức mà còn là vấn đề về chất lượng quản trị và trách nhiệm giải trình của bộ máy nhà nước.
Bên cạnh đó, nguy cơ né tránh trách nhiệm, sợ sai, không dám quyết định trong thực thi công vụ. Nếu phân cấp, phân quyền được mở rộng nhưng cán bộ lại lựa chọn cách làm an toàn, né tránh những vấn đề phức tạp thì quyền lực được phân cấp sẽ không chuyển hóa thành hiệu quả quản trị. Đồng thời, quá trình sắp xếp bộ máy còn tiềm ẩn nguy cơ tiêu cực trong quản lý, xử lý tài sản công; nguy cơ đầu tư công nghệ dàn trải, lợi ích cục bộ trong chuyển đổi số; nguy cơ hình thức hóa cải cách và chạy theo thành tích, coi trọng chỉ tiêu, báo cáo hơn hiệu quả thực tế.
Nguy cơ phát sinh tiêu cực trong quản lý tài sản công và nguồn lực công khi thực hiện sắp xếp bộ máy. Việc sáp nhập, điều chỉnh tổ chức kéo theo xử lý trụ sở, đất đai, phương tiện và các tài sản công có giá trị lớn. Nếu thiếu công khai, minh bạch và giám sát chặt chẽ, dễ phát sinh nguy cơ thất thoát, lãng phí, sử dụng sai mục đích hoặc lợi dụng để trục lợi. Đồng thời, nguy cơ tiêu cực trong quá trình chuyển đổi số và xây dựng chính quyền số. Việc đầu tư, lựa chọn công nghệ, xây dựng cơ sở dữ liệu và triển khai các nền tảng số có thể phát sinh lợi ích cục bộ, đầu tư dàn trải, lãng phí nguồn lực. Đáng lưu ý, nếu chỉ số hóa thủ tục mà không đổi mới phương thức quản trị sẽ dẫn đến tình trạng “hành chính điện tử nhưng tư duy hành chính cũ”, làm giảm hiệu quả cải cách.
Nguy cơ hình thức hóa trong thực hiện các chủ trương cải cách bộ máy hành chính. Việc quá chú trọng chỉ tiêu tinh giản biên chế, giảm đầu mối, sáp nhập đơn vị có thể dẫn đến cải cách mang tính cơ học, hình thức. Bộ máy tuy có thay đổi về tổ chức nhưng chức năng, nhiệm vụ, cơ chế phối hợp và chất lượng phục vụ nhân dân chưa được cải thiện tương xứng.
Nguy cơ chạy theo thành tích và làm đẹp các chỉ số cải cách hành chính. Một số cơ quan, địa phương có thể quá chú trọng hồ sơ, số liệu và thứ hạng cải cách mà xem nhẹ hiệu quả thực chất. Điều này dễ tạo khoảng cách giữa kết quả được báo cáo với chất lượng quản trị, mức độ hài lòng thực tế của người dân và doanh nghiệp.
Như vậy, phòng, chống tiêu cực trong cải cách bộ máy hành chính phải được nhìn nhận theo cách tiếp cận rộng hơn: không chỉ chống tham nhũng, vụ lợi mà còn phải phòng ngừa những “khoảng trống quản trị”, sự suy giảm trách nhiệm, hình thức hóa cải cách và những biểu hiện làm sai lệch mục tiêu đổi mới.
Giải pháp phòng, chống các biểu hiện tiêu cực trong cải cách bộ máy hành chính
Trước những nguy cơ tiêu cực có thể phát sinh trong quá trình cải cách bộ máy hành chính, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh sắp xếp tổ chức bộ máy, thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp và thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia, việc triển khai đồng bộ các giải pháp phòng ngừa, phát hiện và xử lý tiêu cực là yêu cầu cấp thiết. Các giải pháp cần được thực hiện trên cơ sở kết hợp chặt chẽ giữa hoàn thiện thể chế, kiểm soát quyền lực, nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, tăng cường giám sát xã hội và ứng dụng công nghệ hiện đại trong quản trị công. Đặc biệt, cần chú trọng đến một số giải pháp cụ thể sau:
Thứ nhất, tiếp tục hoàn thiện thể chế và kiểm soát quyền lực trong cải cách bộ máy hành chính. Đây là giải pháp có ý nghĩa nền tảng bởi mọi biểu hiện tiêu cực đều có mối liên hệ nhất định với việc quyền lực chưa được kiểm soát đầy đủ hoặc chưa có cơ chế ràng buộc trách nhiệm hiệu quả. Do vậy, cần tiếp tục thể chế hóa đầy đủ các chủ trương của Đảng về đổi mới tổ chức bộ máy, kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; đồng thời hoàn thiện các quy định về sắp xếp tổ chức, phân cấp, phân quyền, công tác cán bộ và quản lý tài sản công theo hướng rõ thẩm quyền, rõ trách nhiệm, minh bạch và có khả năng kiểm soát.
Đặc biệt, trong quá trình vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, cần xác định cụ thể “rõ người, rõ việc, rõ quyền, rõ trách nhiệm, rõ kết quả”. Mỗi nhiệm vụ phải có chủ thể chịu trách nhiệm chính; mỗi quyết định phải có cơ chế kiểm tra, giám sát và truy cứu trách nhiệm phù hợp. Đồng thời, cần bảo đảm quá trình chuyển giao hồ sơ, dữ liệu, tài sản và nhiệm vụ quản lý được thực hiện liên tục, không để hình thành khoảng trống quản trị hoặc khoảng trống trách nhiệm.
Thứ hai, chủ động phòng ngừa lợi ích nhóm, cục bộ địa phương và các biểu hiện xung đột lợi ích trong quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy. Các phương án sắp xếp tổ chức bộ máy phải xuất phát từ yêu cầu nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước và lợi ích chung, không bị chi phối bởi lợi ích của một cơ quan, địa phương hay nhóm người. Tăng cường tham vấn, phản biện xã hội đối với những phương án có tác động lớn; công khai các tiêu chí, phương án và kết quả thực hiện để xã hội có điều kiện giám sát. Đồng thời, phải nhận diện và kiểm soát chặt chẽ xung đột lợi ích đối với những người trực tiếp tham mưu, thẩm định và quyết định các phương án sắp xếp.
Thứ ba, kiểm soát hiệu quả các nguy cơ phát sinh trong quá trình chuyển đổi từ mô hình chính quyền địa phương ba cấp sang mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Đây là giải pháp mang tính trọng tâm và cũng là yêu cầu mới đặt ra đối với công tác phòng, chống tiêu cực trong giai đoạn hiện nay. Vì vậy, hoàn thiện cơ chế phân định thẩm quyền theo hướng rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, khắc phục chồng chéo, bỏ sót nhiệm vụ và đùn đẩy trách nhiệm. Đồng thời, bảo đảm chuyển giao thông suốt hồ sơ, dữ liệu, tài sản và nhiệm vụ, duy trì tính liên tục của quản lý nhà nước; tăng cường giám sát trong giai đoạn đầu để kịp thời phát hiện, xử lý bất cập và ngăn ngừa lợi dụng quá trình chuyển đổi để vụ lợi.
Thứ tư, xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức đáp ứng yêu cầu cải cách bộ máy hành chính trong giai đoạn mới. Vì vậy, đổi mới đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao năng lực quản trị công, kỹ năng thực thi công vụ, năng lực số và khả năng thích ứng với mô hình quản lý mới. Đặc biệt, đội ngũ cán bộ cơ sở phải đủ phẩm chất, năng lực và nguồn lực để thực hiện hiệu quả nhiệm vụ được phân cấp, đồng thời đề cao trách nhiệm, đạo đức công vụ và tinh thần phụng sự nhân dân.
Đồng thời, nâng cao tính công khai, minh bạch trong công tác cán bộ, phòng ngừa chạy chức, chạy quyền và lợi ích cá nhân. Công khai tiêu chuẩn, điều kiện, quy trình và kết quả đánh giá, bố trí, bổ nhiệm cán bộ trên cơ sở khách quan, minh bạch và gắn với kết quả thực hiện nhiệm vụ. Đồng thời, tăng cường kiểm soát các hành vi vận động, tác động không đúng quy định và phát huy vai trò giám sát của tổ chức đảng, cơ quan có thẩm quyền và nhân dân.
Bên cạnh đó, tiếp tục hoàn thiện cơ chế bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung. Cần tạo hành lang pháp lý và môi trường công vụ khuyến khích cán bộ chủ động, sáng tạo, dám quyết định trước những vấn đề mới phát sinh. Đồng thời, phải phân biệt rõ sai phạm do vụ lợi với rủi ro trong đổi mới vì lợi ích chung, có cơ chế đánh giá khách quan, bảo vệ, biểu dương và nhân rộng những cán bộ năng động, sáng tạo.
Thứ năm, kết hợp chặt chẽ giữa phòng ngừa và xử lý nghiêm các hành vi tiêu cực phát sinh trong quá trình cải cách bộ máy hành chính. Chủ động phòng ngừa phải đi đôi với tăng cường thanh tra, kiểm tra, kiểm toán và giám sát ở những lĩnh vực dễ phát sinh tiêu cực như công tác cán bộ, tài sản công, đầu tư công và sắp xếp tổ chức bộ máy. Kịp thời phát hiện, xử lý nghiêm các hành vi tham nhũng, vụ lợi, lợi ích nhóm, né tránh trách nhiệm; đồng thời gắn xử lý vi phạm với giáo dục đạo đức công vụ, xây dựng nền hành chính liêm chính, minh bạch, kỷ cương và phục vụ nhân dân.
Thứ sáu, đẩy mạnh chuyển đổi số nhằm phòng ngừa, phát hiện và kiểm soát các biểu hiện tiêu cực trong hoạt động hành chính nhà nước. Số hóa quy trình quản lý, giải quyết thủ tục hành chính và quản lý cán bộ nhằm tăng tính minh bạch, hạn chế sự can thiệp tùy tiện và nâng cao trách nhiệm giải trình. Đồng thời, phát triển cơ sở dữ liệu dùng chung, hệ thống giám sát số và từng bước ứng dụng trí tuệ nhân tạo, phân tích dữ liệu để phát hiện sớm dấu hiệu bất thường, qua đó nâng cao hiệu quả phòng ngừa và kiểm soát tiêu cực trong quản trị nhà nước.
Thứ bảy, phát huy vai trò giám sát của xã hội đối với quá trình cải cách bộ máy hành chính. Cần phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội, báo chí, chuyên gia, doanh nghiệp và nhân dân trong giám sát, phản biện quá trình cải cách. Đồng thời, mở rộng các kênh tiếp nhận phản ánh, kiến nghị trên môi trường số và bảo vệ người cung cấp thông tin, góp phần phát hiện sớm, ngăn ngừa và xử lý kịp thời các biểu hiện tiêu cực.
Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu ngày càng cao về chất lượng quản trị quốc gia và hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước, phòng, chống các biểu hiện tiêu cực trong cải cách bộ máy hành chính không chỉ là nhiệm vụ trước mắt mà còn là điều kiện quan trọng bảo đảm cho các chủ trương đổi mới của Đảng và Nhà nước được thực hiện thực chất, hiệu quả và bền vững. Đây cũng là cơ sở để củng cố niềm tin của nhân dân đối với hệ thống chính trị, góp phần xây dựng nền hành chính chuyên nghiệp, hiện đại, liêm chính, kiến tạo phát triển và phục vụ nhân dân./.
Tài liệu tham khảo
(1) Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam (2017), Nghị quyết số 18-NQ/TW ngày 25/10/2017 về tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả.
(2) Trần Ngọc Nhiều (2025), Cục bộ địa phương: 'Ung nhọt' cần sớm triệt tiêu, https://dangcongsan.org.vn/gialai/xay-dung-dang/cuc-bo-dia-phuong-ung-nhot-can-som-triet-tieu.html (truy cập ngày 25/5/2026)
(3) Nguyễn Minh Sản (2025), Phòng, chống “lợi ích nhóm” trong sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị góp phần xây dựng và chỉnh đốn Đảng ở Việt Nam hiện nay, https://apag.edu.vn/phong-chong-loi-ich-nhom-trong-sap-xep-to-chuc-bo-may-cua-he-thong-chinh-tri-gop-phan-xay-dung-va-chinh-don-dang-o-viet-nam-hien-nay-8478.htm (truy cập ngày 01/6/2026)
(4) Bộ Chính trị (2021), Kết luận số 14-KL/TW ngày 22/9/2021 về chủ trương khuyến khích và bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo vì lợi ích chung.
(5) Trích lại từ: Nâng cao hiệu quả, khắc phục tình trạng né tránh, đùn đẩy, làm việc cầm chừng, sợ trách nhiệm của một số cán bộ, đảng viên, công chức, viên chức ở nước ta hiện nay, http://bannoichinh.laocai.org.vn/nghien-cuu-trao-doi/nang-cao-hieu-qua-khac-phuc-tinh-trang-ne-tranh-dun-day-lam-viec-cam-chung-so-trach-nhiem-cua-mo-1300055, (truy cập ngày 28/5/2026
