Một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất sau khi Cách mạng tháng Tám thành công, là thành lập chính phủ chính thức đại diện hợp pháp cho toàn dân. Cuộc bầu cử Quốc hội khóa I được tổ chức thành công ngày 06/01/1946 tạo điều kiện cho việc thành lập Chính phủ chính thức của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa chưa đầy hai tháng sau đó

Cách đây tròn 80 năm, ngày 02/3/1946, chưa đầy hai tháng sau cuộc bầu cử Quốc hội khóa I (ngày 06/01/1946), Chính phủ Liên hiệp kháng chiến Việt Nam được thành lập tại kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa I. Đây là thành quả vĩ đại của cách mạng Việt Nam, là bước tiến ghi dấu ấn về sự phát triển và hoàn thiện quá trình xây dựng Nhà nước của dân, do dân, vì dân.

Ngày 02/3/1946, kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa I chính thức khai mạc. Đây là kỳ họp đặc biệt, bởi nó chỉ được diễn ra trong 4 tiếng đồng hồ, nhưng đã quyết định rất nhiều những nội dung vô cùng quan trọng của đất nước.

Trước đó, ngày 06/01/1946, cuộc tổng tuyển cử đầu tiên trong lịch sử đã bầu ra 333 đại biểu đại diện cho các tầng lớp nhân dân. Kỳ họp thứ nhất của Quốc hội khóa I được dự kiến sẽ diễn ra vào ngày 3/3/1946, tuy nhiên, trước sự chống phá của một số lực lượng khác như Việt Cách, Việt Quốc nên kỳ họp đã được quyết định diễn ra sớm hơn một ngày.

Đúng 9 giờ, Chủ tịch Hồ Chí Minh và các thành viên Chính Phủ liên hiệp lâm thời bước lên diễn đàn. Nhạc "Tiến quân ca" và "Hồn tử sĩ" được cử lên. Thay mặt Chính phủ liên hiệp lâm thời (thành lập ngày 01/01/1946), Chủ tịch Hồ Chí Minh báo cáo và nêu rõ ý nghĩa thắng lợi của cuộc Tổng tuyển cử ngày 06/01/1946.

Người đề nghị với Quốc hội mở rộng đại biểu ra thêm 70 người nữa cho Việt Quốc và Việt Cách, Quốc hội đã thống nhất với đề xuất này và các đại biểu ấy được mời vào hội trường.

Tại kỳ họp này, Chính phủ Liên hiệp lâm thời đã tuyên bố tự giải tán để Quốc hội bầu Chính phủ mới. Hồ Chí Minh được thống nhất đề cử làm Chủ tịch Chính phủ và Nguyễn Hải Thần của Việt Quốc được đề cử làm Phó Chủ tịch. Chủ tịch Chính phủ Hồ Chí Minh đã đệ trình danh sách Chính phủ gồm 10 bộ do người của các chính đảng chia nhau nắm giữ, riêng ghế Bộ trưởng Quốc phòng và Bộ trưởng Nội vụ do 2 nhân sĩ không đảng phái đảm nhiệm: Bộ trưởng Quốc phòng, luật sư Phan Anh và Bộ trưởng Nội vụ, Tiến sĩ nho học Huỳnh Thúc Kháng.

Sau khi giải lao 15 phút, Quốc hội trở lại họp, Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng 16 vị ra mắt Quốc hội. Chủ tịch Hồ Chí Minh phát biểu: “Chính phủ này ra mắt gồm có các đại biểu các đảng phái và các anh em không đảng phái, trước đây đã thương lượng và thoả thuận với nhau, vì vậy mới được nhanh chóng như thế”.

Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng đã đọc danh sách từng thành viên Chính phủ để ra mắt Quốc hội.

- Bộ Ngoại giao: ông Nguyễn Tường Tam.

- Bộ Nội vụ: một người đạo đức danh vọng mà toàn thể quốc dân ai cũng biết: cụ Huỳnh Thúc Kháng.

- Bộ Kinh tế: một người đã bôn ba hải ngoại về công việc cách mạng: ông Chu Bá Phượng.

- Bộ Tài chính: một nhà cách mạng lẫm liệt nhiều năm, mà cũng nhiều năm trong tù tội của đế quốc: ông Lê Văn Hiến.

- Bộ Quốc phòng: một thanh niên trí thức và hoạt động, quốc dân ta đã từng nghe tiếng: ông Phan Anh.

- Bộ Xã hội kiêm cả Y tế, Cứu tế và Lao động: một nhà chuyên môn có tiếng trong y giới: bác sĩ Trương Đình Tri.

- Bộ Giáo dục: một người đã lâu năm hoạt động trong công việc giáo dục quốc dân và là người mà quốc dân có thể tin rằng nếu đem việc giáo dục giao cho để gánh vác thì người ấy sẽ làm hết nhiệm vụ: ông Đặng Thai Mai.

- Bộ Tư pháp: cũng là một trong đám người trí thức và đã hoạt động rất nhiều năm trong công cuộc cách mạng: ông Vũ Đình Hoè.

Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng báo cáo với Quốc hội để dành 2 bộ cho đại biểu của đồng bào Nam Bộ và “chắc Quốc hội cũng đồng ý”. Trong lúc 2 đại biểu Nam Bộ chưa đến thì 2 bộ sẽ do những người mà quốc dân tín nhiệm sẽ ra gánh vác, đó là Bộ Giao thông Công chính và Bộ Canh Nông.

Danh sách thành phần Chính phủ được nhanh chóng thông qua với lời chào mừng của Quốc hội: “Quốc hội Việt Nam xét rằng: Đứng trước tình thế nước nhà đang bị thực dân Pháp xâm lăng, cần phải thống nhất tất cả lực lượng của toàn thể dân tộc, và cần phải có một cơ quan điều khiển mạnh mẽ để kháng chiến đến đắc thắng", Quốc hội quyết định công nhận Chính phủ liên hiệp kháng chiến do Chủ tịch Hồ Chí Minh đứng đầu và "trao quyền bính cho chính quyền ấy".

Tại kỳ họp này, Quốc hội nghe thư ký đọc và đã thông qua Tuyên ngôn của Quốc hội, thông qua các điện văn gửi quốc tế và các chiến sĩ ngoài mặt trận. Kỳ họp cũng đã thảo luận dân chủ và thông qua nội dung thành lập Ban Thường trực để thay mặt Quốc hội với 15 ủy viên chính thức và 3 ủy viên dự khuyết.

Cuối cùng, Quốc hội đã thảo luận nhiệm vụ và bầu Ban dự thảo Hiến pháp. Nhiệm vụ của ban đó là dự thảo bản Hiến pháp để phiên họp sau đem trình Ban thường trực, để Ban Thường trực trình Quốc hội. Ban Sửa đổi Hiến pháp có trách nhiệm nghiên cứu cả Quốc kỳ và Quốc ca. Trong khi chờ đợi nghiên cứu, là cờ đỏ sao vàng vẫn là Quốc kỳ và Quốc ca vẫn là bài Tiến quân ca. Ban dự thảo Hiến pháp gồm có 11 người.

Đúng 13 giờ 10 phút, kỳ họp thứ nhất của Quốc hội đã bế mạc sau phát biểu ngắn gọn của Chủ tịch Hồ Chí Minh: "Bây giờ Quốc hội tạm thời bế mạc để cho tất cả anh em chúng ta đem một không khí đoàn kết, một cái không khí kháng chiến, một cái không khí kiên quyết, một cái không khí nhất định thành công về các địa phương và công tác...Đồng thời chúng ta cũng hứa với nhau rằng: Quốc hội họp lần này là Quốc hội kháng chiến mà Chính phủ cử ra là Chính phủ kháng chiến. Tôi mong rằng Quốc hội họp lần sau sẽ là Quốc hội thắng lợi mà Chính phủ cũng sẽ là Chính phủ thắng lợi”.

Chính phủ Liên hiệp kháng chiến ra mắt Quốc hội ngày 02/3/1946 (Ảnh tư liệu)

Kể từ lúc khai mạc đến lúc bế mạc, kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa I chỉ diễn ra trong vòng 4 giờ. Đây là kỳ họp lịch sử bởi thời gian diễn ra ngắn nhất trong tình hình khẩn trương của cuộc kháng chiến ở miền Nam và bối cảnh phức tạp chính trị ở miền Bắc lúc đó. Chỉ 4 ngày sau, ngày 06/3/1946, Hiệp định Sơ bộ được ký kết giữa Chính phủ Việt Nam và đại diện Chính phủ Pháp, làm chậm tiến trình nổ ra chiến tranh Việt – Pháp ở miền Bắc.

Thắng lợi quan trọng nhất là Quốc hội đã thành lập được Chính phủ liên hiệp kháng chiến và một số cơ quan quan trọng khác của Quốc hội và Nhà nước như: Ban thường trực Quốc hội, cố vấn đoàn, Quân sự hội.

Trước khi Chính phủ Liên hiệp kháng chiến được kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa I thành lập, nước Việt Nam mới đã lần lượt có 2 Chính phủ là Chính phủ Lâm thời (Ủy ban Giải phóng Dân tộc Việt Nam) được thành lập tại Quốc dân Đại hội Tân Trào tháng 8/1945 và ra mắt quốc dân đồng bào ngày 2/9/1945; Chính phủ Liên hiệp Việt Nam lâm thời được thành lập ngày 01/01/1946. Tuy nhiên, Chính phủ Liên hiệp kháng chiến được thành lập lần này là Chính phủ đầu tiên do Quốc hội đại diện của toàn dân bầu ra nên mang giá trị pháp lý tối thượng.

Việc thành lập Chính phủ liên hiệp kháng chiến do kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa I thông qua là một bước hoàn thiện và củng cố bộ máy nhà nước ở Trung ương, bảo đảm cho Chính phủ đủ uy tín, hiệu lực để tổ chức nhân dân kháng chiến, kiến quốc, thực hiện mọi chức năng, nhiệm vụ đối nội và đối ngoại nhằm củng cố chính quyền cách mạng, chuẩn bị lực lượng để kháng chiến toàn quốc.