Đại hội đại biểu lần thứ II của Đảng được tổ chức từ ngày 11 đến ngày 19/02/1951 tại xã Vinh Quang, huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang, nay là xã Kim Bình, tỉnh Tuyên Quang. Hiện nay, trong một số sách đã xuất bản và tài liệu trên internet, tồn tại hai tên gọi về Đại hội II là “Đại hội đại biểu lần thứ II của Đảng” và “Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ II của Đảng”. Vậy tên gọi nào phù hợp hơn về mặt lịch sử đối với Đại hội lần thứ II của Đảng năm 1951 ?
Năm 2021, Học viện Chính trị quốc gia tổ chức hội thảo khoa học cấp Bộ kỷ niệm 70 năm Đại hội đại biểu lần thứ II của Đảng (1951-2021).
Trong quá trình xây dựng kế hoạch và tổ chức hội thảo, Viện Lịch sử Đảng, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh đã không đưa từ “toàn quốc” vào tên gọi của Đại hội II căn cứ vào nhiều phương diện dưới đây
Về tư liệu, tài liệu
Viện Lịch sử Đảng đã tra cứu lại một số tư liệu về Đại hội đại biểu lần thứ II hiện đang lưu trữ tại Viện, phần lớn tài liệu không có chữ “toàn quốc” trong tên gọi đại hội, cụ thể là:
Nghị quyết triệu tập Đại hội lần thứ II của Đảng tháng 03 năm 1949, ký hiệu II2/ 2/11 không nhắc đến từ “toàn quốc” trong tên đại hội.
Diễn văn khai mạc Đại hội ký hiệu II2/2/2.2 không nhắc đến từ “toàn quốc” trong tên gọi Đại hội.
Tài liệu “Chuẩn bị đại hội toàn quốc lần thứ Ihai” có nguồn gốc từ Tạp chí Sinh hoạt nội bộ, số 15 tháng 9 năm 1950, ký hiệu II2/2//1.5 có nhắc đến từ “toàn quốc”.
Tài liệu “Hồ Chủ tịch nói chuyện với Đại hội” ký hiệu II2/2/2.3 không nhắc đến từ “toàn quốc” trong tên gọi Đại hội.
Tài liệu “Chương trình khai mạc Đại hội” ký hiệu II2/2/2.1 không nhắc đến từ “toàn quốc” trong tên gọi Đại hội.
Tài liệu “Củng cố khối đại đoàn kết để chiến thắng” do đồng chí Hoàng Quốc Việt đọc tại Đại hội, ký hiệu II2/2/4.1 không nhắc đến từ “toàn quốc” trong tên gọi Đại hội.
Đại hội đại biểu lần thứ II của Đảng, tháng 02/1951 (Ảnh tư liệu)
Văn kiện Đảng toàn tập, tập 12, năm 1951 trình bày những văn kiện Đại hội lần thứ II của Đảng, có nhắc đến từ “toàn quốc”. Tuy nhiên, chỉ nhắc trong các tiêu đề của văn kiện như Báo cáo khai mạc, Báo cáo chính trị. Những tiêu đề này được chú thích do Ban Biên tập Văn kiện Đảng đặt, còn trong nội dung các văn kiện không nhắc đến từ “toàn quốc”. Báo cáo khai mạc Đại hội do đồng chí Tôn Đức Thắng đọc tại Đại hội chỉ viết “Đây là đại hội lần thứ II của Đảng cộng sản Đông Dương”.
Bộ văn kiện Đảng đã xuất bản gần 30 năm, riêng tập 12 đã xuất bản 25 năm. Trong quá trình biên tập, xuất bản, vẫn còn một số sai sót. Chính vì thế, hiện nay, Viện Lịch sử Đảng đang phối hợp với Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật và Văn phòng Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam nghiên cứu, biên tập, xuất bản lần thứ hai bộ Văn kiện Đảng toàn tập để tu chỉnh, bổ sung những sai sót trong lần xuất bản đầu tiên.
Kỷ yếu hội thảo khoa học “Đại hội II của Đảng tại Tuyên Quang - Thủ đô kháng chiến”, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011. Đây là hội thảo do Ban Tuyên giáo Trung ương và Tỉnh ủy Tuyên Quang tổ chức, nhân dịp kỷ niệm 65 Đại hội đại biểu lần thứ II của Đảng năm 2011. Tại trang 103 và 113 của kỷ yếu, bài viết của Giáo sư, tiến sĩ Trịnh Nhu và Giáo sư Lê Mậu Hãn, những chuyên gia đầu ngành về Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, đều không nhắc đến từ “toàn quốc” trong tên gọi Đại hội.
Công trình khoa học mới nhất là Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam (1930-1954) do Giáo sư, tiến sĩ, Nhà giáo nhân dân Trịnh Nhu chủ biên, đã được Bộ Chính trị khóa XII phê duyệt, xuất bản năm 2018, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, tập 1 quyển 2, cũng không đưa từ “toàn quốc” vào tên gọi đại hội. Công trình này viết “Đại hội đại biểu lần thứ II của Đảng” ở trang 312.
Như vậy, tư liệu lưu trữ và tài liệu đã xuất bản với kết quả nghiên cứu mới cho thấy xu hướng không gọi Đại hội đại biểu lần thứ II của Đảng là Đại hội đại biểu toàn quốc.
Hồ Chủ tịch tại Đại hội đại biểu lần thứ II của Đảng (Ảnh tư liệu)
Về thực tế lịch sử
Viện Lịch sử Đảng, Học viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh cho rằng không gọi tên Đại hội đại biểu lần thứ II của Đảng là Đại hội đại biểu toàn quốc là hoàn toàn có cơ sở, vì năm 1951, Đảng ta còn mang tên là Đảng Cộng sản Đông Dương. Dự Đại hội còn có cả đại biểu Đảng bộ Lào, Đảng bộ Campuchia của Đảng Cộng sản Đông Dương, nên gọi từ “toàn quốc” là không thích hợp. Đông Dương không phải là một quốc gia, nên Đại hội lần thứ II Đảng Cộng sản Đông Dương không lấy tên gọi là Đại hội đại biểu toàn quốc là phù hợp với thực tế lịch sử.
Từ năm 1941, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chủ trương sự nghiệp cách mạng các dân tộc Việt Nam, Lào, Campuchia do các dân tộc quyết định và đến Đại hội II năm 1951, điều kiện đã chín muồi để tách Đảng Cộng sản Đông Dương thành những chính đảng cách mạng ở ba nước Đông Dương, có trách nhiệm lãnh đạo phong trào cách mạng ở mỗi nước.
Căn cứ thực tế lịch sử và đặc biệt là căn cứ trên tư liệu, tài liệu và những kết quả nghiên cứu mới về lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam trong những năm gần đây, Viện lịch sử Đảng xác định không sử dụng tên gọi toàn quốc cho Đại hội đại biểu lần thứ II là phù hợp.
Chính vì vậy, từ năm 2021 trở đi, các công trình nghiên cứu của tập thể Viện Lịch sử Đảng cũng như của các cá nhân, nhà khoa học tại Viện Lịch sử Đảng đều sử dụng thống nhất tên gọi Đại hội II là Đại hội đại biểu lần thứ II của Đảng.
Đảng ta đã tổ chức 14 kỳ đại hội, nhưng Đại hội lần thứ I năm 1935 và Đại hội lần thứ II của Đảng năm 1951, lúc đó tên gọi là Đảng Cộng sản Đông Dương, không có từ “toàn quốc” trong tên Đại hội.
