Trong tiến trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, mục tiêu cao nhất luôn là vì con người, vì hạnh phúc của Nhân dân. Sau 40 năm đổi mới, đất nước đã đạt được nhiều thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử trên tất cả các lĩnh vực; đời sống vật chất và tinh thần của Nhân dân không ngừng được nâng cao; vị thế, uy tín quốc tế của Việt Nam ngày càng được khẳng định. Tuy nhiên, cùng với những thời cơ và thuận lợi mới, thực tiễn phát triển cũng đang đặt ra yêu cầu phải tiếp tục đổi mới mô hình quản trị quốc gia theo hướng hiện đại, hiệu lực, hiệu quả và gần dân hơn.
Trong bối cảnh đó, việc nghiên cứu xây dựng, thí điểm mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa được xem là bước đi có ý nghĩa chiến lược nhằm hiện thực hóa các giá trị của chủ nghĩa xã hội ngay từ cấp cơ sở - nơi gần dân nhất, trực tiếp nhất và phản ánh rõ nhất chất lượng của chế độ.
Xã, phường xã hội chủ nghĩa không phải là một “danh xưng hành chính” hay mô hình hình thức, mà là mô hình quản trị cơ sở hiện đại, nơi các giá trị cốt lõi của chủ nghĩa xã hội được cụ thể hóa bằng chất lượng sống, chất lượng quản trị và mức độ hạnh phúc của Nhân dân.
Từ thực tiễn 40 năm đổi mới, Việt Nam đã tích lũy được nhiều tiền đề quan trọng để chuyển từ tư duy “quản lý hành chính” sang “quản trị phát triển cộng đồng”. Ở nhiều địa phương, các mô hình dân chủ cơ sở, tổ tự quản cộng đồng, chuyển đổi số trong cung cấp dịch vụ công, xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh đã cho thấy hiệu quả rõ rệt. Tuy nhiên, thực tiễn cũng bộc lộ không ít hạn chế như chênh lệch phát triển giữa các vùng miền, áp lực đô thị hóa, tình trạng quá tải thủ tục hành chính, sự suy giảm niềm tin ở một số nơi do biểu hiện quan liêu, thiếu trách nhiệm, xa dân. Điều đó cho thấy, yêu cầu xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa hiện nay không chỉ xuất phát từ nhu cầu hoàn thiện bộ máy quản trị mà còn là đòi hỏi của quá trình phát triển đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa trong giai đoạn mới.
Điểm cốt lõi của mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa là lấy người dân làm trung tâm và chủ thể của phát triển. Nếu trước đây, các giá trị của chủ nghĩa xã hội thường được đánh giá qua những chỉ số vĩ mô như tốc độ tăng trưởng kinh tế, quy mô GDP hay hạ tầng kỹ thuật, thì hiện nay, vấn đề được đặt ra sâu sắc hơn là người dân có thực sự được thụ hưởng thành quả phát triển hay không; có được sống trong môi trường an toàn, công bằng, nhân văn và hạnh phúc hay không. Vì vậy, xã, phường xã hội chủ nghĩa phải trở thành không gian để người dân trực tiếp cảm nhận được giá trị tốt đẹp của chế độ thông qua chất lượng cuộc sống hằng ngày.
Trước hết, xã, phường xã hội chủ nghĩa phải là nơi dân chủ xã hội chủ nghĩa được thực hành thực chất. Người dân được tham gia trực tiếp vào quá trình xây dựng và giám sát chính sách. Mọi quyết sách liên quan đến cộng đồng phải được công khai, minh bạch, có cơ chế để người dân tham gia góp ý, phản biện và giám sát thực hiện. Đây chính là quá trình chuyển từ tư duy “lấy ý kiến Nhân dân” sang “đồng kiến tạo cùng Nhân dân”, qua đó củng cố niềm tin xã hội và tăng cường đồng thuận trong cộng đồng.
Cùng với đó, chính quyền cơ sở phải chuyển mạnh sang mô hình “chính quyền phục vụ”. Một chính quyền xã hội chủ nghĩa ở cơ sở không thể chỉ dừng ở việc thực hiện đúng quy trình hành chính mà phải thực sự giải quyết công việc nhanh chóng, hiệu quả, minh bạch và thân thiện với Nhân dân. Hiệu quả hoạt động của bộ máy công quyền phải được đo bằng sự hài lòng của người dân, bằng chất lượng phục vụ và khả năng giải quyết những vấn đề thiết thực của đời sống xã hội. Trong điều kiện chuyển đổi số hiện nay, xây dựng chính quyền số, cung cấp dịch vụ công trực tuyến, quản trị dựa trên dữ liệu và tăng cường tính minh bạch chính là những yêu cầu tất yếu của mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa.
Bảo đảm sự thống nhất giữa tăng trưởng kinh tế với tiến bộ và công bằng xã hội. Xã, phường xã hội chủ nghĩa không chỉ hướng tới mục tiêu phát triển kinh tế mà còn phải tạo điều kiện để mọi người dân được tiếp cận công bằng với giáo dục, y tế, việc làm, văn hóa và các dịch vụ thiết yếu. Phát triển phải đi đôi với an sinh xã hội; không để ai bị bỏ lại phía sau; không đánh đổi công bằng xã hội, môi trường và các giá trị văn hóa lấy tăng trưởng kinh tế đơn thuần. Đây cũng là bản chất nhân văn sâu sắc của chủ nghĩa xã hội Việt Nam.
Trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên chuyển mới, xã, phường xã hội chủ nghĩa còn phải là mô hình quản trị hiện đại, xanh, thông minh và phát triển bền vững. Ở khu vực nông thôn, đó là xây dựng nông thôn hiện đại nhưng vẫn giữ được bản sắc văn hóa, tính cộng đồng và môi trường sinh thái. Ở khu vực đô thị, đó là xây dựng môi trường sống văn minh, hiện đại, an toàn, không để xuất hiện các “vùng lõm” về nghèo đói, ô nhiễm hay bất bình đẳng xã hội. Người dân phải được sống trong môi trường xanh, sạch, an toàn; được tiếp cận các dịch vụ công chất lượng cao; được tạo điều kiện học tập, sáng tạo và phát triển toàn diện.
Để hiện thực hóa mô hình này, yếu tố quyết định vẫn là đội ngũ cán bộ cơ sở. Cán bộ xã, phường không chỉ là người thực thi công vụ mà còn là hình ảnh trực tiếp của Đảng và Nhà nước trong đời sống Nhân dân. Vì vậy, đội ngũ cán bộ phải có bản lĩnh chính trị vững vàng, đạo đức công vụ, tinh thần phục vụ Nhân dân, năng lực quản trị hiện đại và khả năng ứng dụng công nghệ số. Đồng thời, cần đổi mới cơ chế tuyển chọn, đánh giá cán bộ theo hướng lấy hiệu quả công việc và sự hài lòng của người dân làm tiêu chí quan trọng.
Việc xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa là một quá trình lâu dài, cần có lộ trình phù hợp, vừa làm vừa tổng kết thực tiễn, rút kinh nghiệm và hoàn thiện mô hình. Quan trọng nhất là tránh tư tưởng nóng vội, hình thức hoặc chạy theo thành tích. Mọi mô hình thí điểm cuối cùng đều phải được kiểm chứng bằng chất lượng cuộc sống, niềm tin và sự hài lòng thực sự của Nhân dân.
Xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa chính là quá trình đưa chủ nghĩa xã hội đi vào đời sống hằng ngày; là cách thức để người dân trực tiếp cảm nhận những giá trị tốt đẹp của chế độ thông qua chất lượng quản trị, chất lượng phát triển và chất lượng sống. Đây cũng là con đường quan trọng để củng cố niềm tin xã hội, phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc và hiện thực hóa khát vọng xây dựng đất nước Việt Nam phồn vinh, hạnh phúc trong kỷ nguyên phát triển mới.
