Bối cảnh thực tiễn và yêu cầu cấp thiết chuyển đổi tư duy

Nhìn lại 5 năm thực hiện Kết luận số 14-KL/TW, ngày 22/9/2021 của Bộ Chính trị về chủ trương khuyến khích và bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo vì lợi ích chung, dù đã đạt được những kết quả tích cực ban đầu trong việc kích hoạt tinh thần đổi mới, thực tiễn vận hành công vụ vẫn bộc lộ những điểm nghẽn đáng lo ngại. Tâm lý e ngại rủi ro, sợ sai, làm việc cầm chừng, đùn đẩy trách nhiệm vẫn diễn ra khá phổ biến, đặc biệt là ở các lĩnh vực mới, khó và nhạy cảm như tài chính, quản lý tài sản công, đầu tư công, đất đai hay chuyển đổi số.

Nguyên nhân sâu xa của tình trạng trên xuất phát từ sự thiếu đồng bộ của hệ thống pháp luật, chưa có tiêu chí đủ rõ để phân định giữa sai sót khách quan trong thử nghiệm, đổi mới với vi phạm do chủ quan, cố ý, vụ lợi; cơ chế, chính sách về công tác cán bộ chưa tạo được đột phá… Điều này đã khiến không ít cán bộ rơi vào thế thụ động, mượn cớ rủi ro pháp lý để né tránh trách nhiệm.

Trước yêu cầu xây dựng nền quản trị quốc gia hiện đại, hiệu lực, hiệu quả nhằm đưa đất nước bước vào kỷ nguyên mới, hướng tới các mục tiêu phát triển đến năm 2030 và năm 2045, việc khơi thông nguồn lực cán bộ đã trở thành nhiệm vụ chiến lược có tính chất quyết định vận hội dân tộc.

Từ yêu cầu "tìm kiếm sai sót" đến hệ sinh thái quản trị rủi ro và bảo vệ cán bộ

Trong tư duy hành chính truyền thống, việc đánh giá cán bộ thường vận hành theo quán tính: phục tùng máy móc, tuân thủ quy trình hành chính thuần túy và tập trung kiểm soát vi phạm. Khi phát sinh rủi ro hoặc sự cố trong thi hành công vụ, thông thường, các chủ thể có thẩm quyền tìm kiếm cá nhân chịu trách nhiệm để áp đặt chế tài. Mô hình “tìm kiếm sai sót” này vô hình trung tạo ra phản ứng tự vệ, đề phòng trong đội ngũ cán bộ, công chức: "thà đứng trước hội đồng kỷ luật còn hơn đứng trước rủi ro", khiến bộ máy dễ rơi vào trạng thái trì trệ, thủ thế và bỏ lỡ các thời cơ phát triển, bứt phá quan trọng.

Nghị quyết số 24-NQ/TW đánh dấu sự thay đổi căn bản trong tư duy xây dựng pháp luật và quản trị công vụ: chuyển từ “quản lý hành chính thuần túy” sang “vừa quản lý, vừa kiến tạo phát triển”. Thay vì chỉ tập trung tìm kiếm sai sót, xử lý hậu quả, tư duy quản trị hiện đại đòi hỏi phải kiến tạo một hệ sinh thái công vụ vừa minh bạch, vừa khuyến khích sáng tạo. Ở đó, thước đo chủ yếu để đánh giá cán bộ không phải là sự “an toàn thụ động” (không làm gì để không sai), mà là kết quả, sản phẩm cụ thể, năng lực tháo gỡ điểm nghẽn và mức độ hài lòng của người dân, doanh nghiệp.

Mô hình "giao quyền và bảo vệ": Giải phóng sức sáng tạo và tinh thần dấn thân

Nếu cơ chế quản lý cũ khiến cán bộ lúng túng trước những “vùng xám” của quy định, Nghị quyết số 24-NQ/TW đã xác lập một cơ chế vận hành xuyên suốt: "giao quyền - giám sát thực thi - quản trị rủi ro - đánh giá bằng kết quả". Mô hình này mở ra không gian chủ động cho người đứng đầu và cán bộ, công chức dấn thân thông qua việc phân định rõ hai cấp độ đột phá:

Thứ nhất, đột phá về thể chế: Đối với các giải pháp mới chưa có quy định hoặc khác với quy định hiện hành, Nghị quyết cho phép thiết lập 'không gian thử nghiệm có kiểm soát' (sandbox) tại các lĩnh vực, địa bàn đủ điều kiện. Quá trình này vận hành theo chu trình khoa học: "thử nghiệm - đánh giá - hoàn thiện - nhân rộng - luật hoá".

Thứ hai, đột phá về thực thi: Khi đã có cơ sở pháp lý nhưng thực tiễn phát sinh vướng mắc hoặc công nghệ thay đổi nhanh chóng, cán bộ được mở rộng không gian tự chủ, giao quyền quyết định và tự chịu trách nhiệm gắn với quản trị rủi ro. Nghị quyết khẳng định nguyên tắc áp dụng cơ chế chấp nhận rủi ro thử nghiệm và loại trừ hoàn toàn trách nhiệm pháp lý khi xảy ra thiệt hại do nguyên nhân khách quan.

Đặc biệt, ranh giới giữa sự đổi mới vì lợi ích chung và hành vi cố ý làm trái được phân định rất rõ ràng. Cơ chế bảo vệ chỉ áp dụng cho những cán bộ có động cơ trong sáng, công tâm, vì lợi ích chung; tuyệt đối nghiêm trị các hành vi lợi dụng danh nghĩa đổi mới để hợp thức hoá sai phạm, tham nhũng, tiêu cực hay lợi ích nhóm.

Sức mạnh của thể chế đồng bộ, dữ liệu và niềm tin chiến lược

Một nền công vụ hiện đại không phải là nền công vụ triệt tiêu mọi rủi ro, mà là nền công vụ chủ động nhận diện, kiểm soát rủi ro từ sớm, từ xa để bảo vệ cán bộ gương mẫu, dám dấn thân vì sự nghiệp chung.

Nghị quyết số 24-NQ/TW thúc đẩy việc đẩy mạnh chuyển đổi số, xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia thống nhất về sáng kiến và đề xuất đổi mới, bảo đảm dữ liệu "đúng, đủ, sạch, sống". Việc ứng dụng dữ liệu lớn và cơ chế tư vấn, giám sát liên ngành giúp các cơ quan chuyên môn theo dõi, cảnh báo sớm và hỗ trợ cán bộ xử lý tình huống phức tạp ngay khi mới phát sinh. Đồng thời, công tác kiểm tra, giám sát của Đảng cũng chuyển trọng tâm sang phòng ngừa, hỗ trợ và cảnh báo từ sớm, loại bỏ tâm lý e ngại bị quy chụp trách nhiệm.

Hơn thế nữa, Nghị quyết còn xác lập cơ chế bảo vệ uy tín, danh dự và tiến trình phát triển của cán bộ. Trong quá trình triển khai đề xuất đổi mới hoặc khi đang chờ cơ quan có thẩm quyền xác minh các rủi ro khách quan, cán bộ vẫn được xem xét quy hoạch, đào tạo, bổ nhiệm lại hoặc nâng lương định kỳ theo quy định, tuyệt đối không để công việc bị gián đoạn hay triệt tiêu động lực cống hiến.

Hành động đưa Nghị quyết 24 -NQ/TW vào cuộc sống

Tiếp tục đổi mới nhận thức của cấp ủy, tổ chức đảng, cơ quan, đơn vị và đội ngũ cán bộ, đảng viên về vị trí, vai trò và ý nghĩa của tinh thần tiên phong, gương mẫu, đổi mới, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm trong thực hiện nhiệm vụ chính trị.

Rà soát, sửa đổi, bổ sung và hoàn thiện hệ thống pháp luật nhằm tạo lập môi trường pháp lý thuận lợi cho cán bộ, đảng viên phát huy tính chủ động, sáng tạo trong thực hiện nhiệm vụ, đặc biệt là những lĩnh vực thường xuyên phát sinh yêu cầu đổi mới và quyết định quản lý có tính rủi ro cao như đầu tư công, đấu thầu, quản lý, sử dụng tài sản công, đất đai, tài chính công, khoa học và công nghệ, chuyển đổi số, dữ liệu… Xây dựng cơ chế bảo vệ cán bộ theo hướng vừa tạo niềm tin cho người dám đổi mới, vừa ngăn ngừa việc lợi dụng danh nghĩa đổi mới để thực hiện hành vi sai phạm. Thiết lập cơ chế đánh giá cán bộ theo hướng coi trọng kết quả, sản phẩm và giá trị công.

Nghiên cứu xây dựng cơ chế lập và quản lý hồ sơ đối với những sáng kiến, nhiệm vụ hoặc quyết định quản lý có tính đột phá và tiềm ẩn rủi ro đáng kể. Cơ chế này sẽ góp phần chuyển phương thức đánh giá từ việc chỉ xem xét “quyết định đúng hay sai” sang đánh giá quá trình ra quyết định có hợp lý, có căn cứ, có trách nhiệm và có khả năng kiểm soát hay không.

Cần đổi mới cơ chế phân cấp, phân quyền theo hướng gắn quyền hạn với trách nhiệm giải trình, cơ chế kiểm tra, giám sát và nguồn lực bảo đảm thực hiện. Đồng thời, xây dựng cơ chế quản trị rủi ro trong thực thi công vụ từ sớm, từ xa, trong đó phân biệt rủi ro thấp, rủi ro trung bình và rủi ro cao để áp dụng các mức độ thẩm định, phê duyệt và kiểm soát sao cho phù hợp.

Ứng dụng mạnh mẽ chuyển đổi số để hình thành hệ sinh thái quản trị đổi mới sáng tạo trong khu vực công; hình thành hệ thống dữ liệu về sáng kiến, mô hình đổi mới, bài học kinh nghiệm, qua đó cán bộ có thể tham khảo trước khi đề xuất hoặc quyết định những vấn đề mới.

Triển khai Nghị quyết số 24-NQ/TW cần được đặt trong một tổng thể cải cách thể chế, đổi mới phương thức quản trị và xây dựng văn hóa thực thi công vụ. Yêu cầu cốt lõi không chỉ là cán bộ “dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm”, mà quan trọng hơn là phải tạo lập cơ chế đồng bộ để cán bộ có thể dám nghĩ, có quyền và có nguồn lực dám làm, đồng thời dám chịu trách nhiệm một cách minh bạch, công bằng, đúng pháp luật, từ đó góp phần xây dựng nền quản trị quốc gia hiện đại, hiệu lực, hiệu quả, đưa Việt Nam vươn mình phát triển trong kỷ nguyên mới./.