ai trò trong quá trình thống nhất các tổ chức cộng sản và xây dựng Đảng
Tiến sĩ sử học Phạm Minh Thế, Khoa Lịch sử và Văn hóa, Trường Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng, để thấy được vai trò của đồng chí Hồ Tùng Mậu trong việc chấm dứt tình trạng phân tán lực lượng cách mạng và tạo tiền đề cho sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam, phải hiểu được những hoạt động và đóng góp của đồng chí Hồ Tùng Mậu với cách mạng trước khi Đảng được thành lập đầu năm 1930.
Ông là người tham gia cùng với Lê Hồng Sơn sáng lập tổ chức chính trị yêu nước Tâm tâm xã ở Quảng Châu năm 1923. Năm 1924, tổ chức này được cải tổ thành Tân Việt Thanh niên đoàn. Khi về Quảng Châu hoạt động cuối năm 1924, Nguyễn Ái Quốc đã tiếp xúc với các thành viên của Tâm tâm xã/ Tân Việt Thanh niên đoàn. Người đã chọn lựa những thành viên ưu tú của nhóm này để thành lập tổ chức Cộng sản đoàn tháng 1/1925. Cộng sản đoàn có những thành viên ưu tú của Tân Việt Thanh niên đoàn là: Lê Hồng Sơn, Hồ Tùng Mậu, Lê Hồng Phong,...
Tháng 6/1925, trên cơ sở của Cộng sản đoàn, Nguyễn Ái Quốc đã thành lập tổ chức Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên. Hồ Tùng Mậu là thành viên cốt cán của tổ chức này. Ông được giao dự thảo điều lệ của Hội, xuất bản tờ báo Thanh niên, tổ chức cơ quan huấn luyện "chính trị đặc biệt" cho cán bộ trong nước sang hoạt động, tham gia Ủy viên ngoại giao của Chi Hội Việt Nam trong Hội liên hiệp các dân tộc bị áp bức ở Á Đông.
“Ông có một nhiệm vụ rất quan trọng là liên lạc về trong nước, chắp mối, vận động, tổ chức đưa các thanh niên ưu tú, có tinh thần yêu nước và cách mạng từ trong nước sang Trung Quốc để đào tạo họ thành hội viên của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên”, TS Phạm Minh Thế nhấn mạnh.
Đồng chí Hồ Tùng Mậu cũng là người thiết lập tuyến liên lạc từ Phì Chịt - U Đon Na Khon - Pạc Hin Du - Lào - Hà Tĩnh - Nghệ An - Hà Nội. Sau đó kết nối với tuyến của Lê Hồng Sơn: Hà Nội - Hải Phòng - Móng Cái - Đông Hưng - Quảng Châu, hay trực tiếp đưa người sang Quảng Châu bằng đường biển. Cuối năm 1925, sau khi được Nguyễn Ái Quốc và Hồ Tùng Mậu giác ngộ, huấn luyện, đồng chí Nguyễn Lương Bằng được Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên giao cho việc thiết lập tuyến liên lạc thứ 3: Hải Phòng - Hồng Kông - Quảng Châu.
Nhiệm vụ quan trọng thứ hai của đồng chí Hồ Tùng Mậu là tham gia tổ chức mở các lớp huấn luyện cán bộ trong Ban huấn luyện của Hội. Đồng thời, ông và đồng chí Lê Hồng Sơn còn là giáo viên phụ giảng cho các giảng viên Nga, Trung Quốc và Nguyễn Ái Quốc trong các khóa huấn luyện.
TS Phạm Minh Thế khẳng định: “Như vậy, đồng chí Hồ Tùng Mậu đã trực tiếp tham gia vào việc chuẩn bị các điều kiện cốt yếu cho sự ra đời của một tổ chức chính đảng là: chuẩn bị về tư tưởng, chính trị; chuẩn bị về tổ chức; và chuẩn bị nguồn nhân lực - cán bộ cốt cán của Đảng. Cũng vì thế mà ảnh hưởng, uy tín của ông đối với các thành viên, nhất là các thành viên trong Tổng bộ Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên nói riêng và với hội viên của Hội nói chung là rất lớn. Chính điều này đã tạo cơ sở, điều kiện cho ông có những đóng góp lớn trong việc chấm dứt tình trạng phân tán lực lượng cách mạng và tạo tiền đề cho sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam”.
Giữ gìn sự đoàn kết trong Đảng
Tháng 5/1929, Đại hội lần thứ nhất của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên được tổ chức. Lúc này, đồng chí Hồ Tùng Mậu đã bị chính quyền Trung Hoa Dân quốc bắt và giam cầm, nhưng ông vẫn được Đại hội của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên bầu làm ủy viên chính thức của Tổng bộ Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, mà lúc đó, ủy viên chính thức của Tổng bộ chỉ có 7 người. “Điều này cho thấy rõ uy tín của ông đối với Hội”, TS Thế nói.
Tháng 7/1929, khi được thả ra khỏi nhà tù, đồng chí Hồ Tùng Mậu sang Hồng Kông hoạt động. Tại đây, biết được sự phân liệt trong tổ chức Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, biết được hai tổ chức Đông Dương Cộng sản Đảng và An Nam Cộng sản Đảng được thành lập ở trong nước nửa cuối năm 1929 và có sự mâu thuẫn với nhau khá gay gắt, ông đã cùng Lê Hồng Sơn, Lê Duy Điếm viết nhiều thư kêu gọi các tổ chức đó xóa bỏ hiềm khích, mâu thuẫn, hợp nhất lại để thành lập một tổ chức chính đảng để lãnh đạo cách mạng.
Đặc biệt, ngày 21/8/1929, đồng chí Hồ Tùng Mậu đã viết thư cho cả hai Tổ chức Đông Dương Cộng sản Đảng và An Nam Cộng sản Đảng, mời đại biểu của hai tổ chức này sang Hồng Kông để bàn chuyện hợp nhất. Tuy nhiên, sau đó các đại biểu của Đông Dương Cộng sản Đảng không sang được, nên ngày 29/9/1929, đồng chí Hồ Tùng Mậu tiếp tục gửi thư cho tổ chức này, yêu cầu họ cử đại biểu sang để bàn việc hợp nhất. Và lần này thì Đông Dương Cộng sản Đảng đã cử đồng chí Đỗ Ngọc Du (tức Phiếm Chu) sang Hồng Kông. Phía An Nam Cộng sản Đảng cũng đã cử Nguyễn Thiệu (tức Nghĩa) sang. Trong cuộc họp này, đồng chí Hồ Tùng Mậu đã đưa ra ý kiến thuyết phục đại biểu của hai tổ chức xóa bỏ mâu thuẫn, song đại biểu của Đông Dương Cộng sản Đảng vẫn giữ nguyên quan điểm của mình, do đó mà việc hợp nhất bất thành.
Trước tình hình đó, Hồ Tùng Mậu đã viết thư và cử Trương Vân Lĩnh sang Thái Lan để báo cáo với Nguyễn Ái Quốc về tình hình Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên bị tan rã. Nhận được tin báo, Nguyễn Ái Quốc đã lập tức đi Trung Quốc và tới đó ngày 23/12/1929. Tại đây, với tư cách là đại diện của Quốc tế Cộng sản, Nguyễn Ái Quốc với bí danh Vương đã viết thư triệu tập đại biểu của hai tổ chức Đông Dương Cộng sản Đảng và An Nam Cộng sản Đảng sang Hồng Kông để tham dự Hội nghị hợp nhất các tổ chức cộng sản, thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam. Đồng chí Hồ Tùng Mậu cùng đồng chí Lê Hồng Sơn trực tiếp tổ chức đón tiếp, sắp xếp chỗ ở, nơi họp cho các đại biểu. Ngày 6/1/1930, Hội nghị hợp nhất các tổ chức cộng sản bắt đầu họp. Tại Hội nghị này, đồng chí Hồ Tùng Mậu và đồng chí Lê Hồng Sơn được giao nhiệm vụ giúp việc cho hội nghị.
Tiến sĩ Phạm Minh Thế nhận định: Qua đó cho thấy, đồng chí Hồ Tùng Mậu là người có nhiều đóng góp cho việc xóa bỏ mâu thuẫn giữa các tổ chức Đông Dương Cộng sản Đảng và An Nam Cộng sản Đảng. Điều này không chỉ thể hiện ở việc ông đã gửi nhiều thư cho cả hai tổ chức để phân tích điều thiệt hơn khi thành lập hai tổ chức cộng sản ở hai miền Nam - Bắc, kêu gọi họ hợp nhất lại để thành lập một chính đảng duy nhất, mà còn thể hiện ở sự quyết đoán khi ông quyết định triệu tập đại biểu của cả hai bên sang Hồng Kông để bàn việc hợp nhất. Và khi không giải quyết được mâu thuẫn, hợp nhất được các tổ chức này, ông đã kịp thời báo cáo với Nguyễn Ái Quốc - người có đầy đủ uy tín, bản lĩnh và khả năng để tiến hành vận động các bên xóa bỏ mâu thuẫn, hợp nhất các tổ chức cộng sản để thành lập một chính đảng duy nhất lãnh đạo cách mạng đó là Đảng Cộng sản Việt Nam.
Với vai trò là người giúp việc (thư ký) của Hội nghị, ông đã cùng đồng chí Lê Hồng Sơn ghi chép lại các văn kiện quan trọng của Hội nghị, còn lưu đến ngày nay để chúng ta thấy được lịch sử vẻ vang của Đảng và của Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh trong việc sáng lập Đảng.
Bài học về xây dựng sự đoàn kết, thống nhất trong Đảng
Theo TS Phạm Minh Thế, từ những hoạt động, đóng góp của đồng chí Hồ Tùng Mậu đối với vấn đề xóa bỏ mâu thuẫn, giữ gìn sự đoàn kết để tiến tới thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam, có thể rút ra những bài học cơ bản sau.
Một là, phải giải quyết mâu thuẫn kịp thời, không để mâu thuẫn phát triển, gây sự chia rẽ lâu dài và nghiêm trọng, ảnh hưởng đến sự phát triển của Đảng và của cách mạng.
Hai là, phải quyết liệt trong việc giải quyết mâu thuẫn để gây dựng, đảm bảo sự đoàn kết trong nội bộ Đảng.
Ba là, không giấu giếm, thẳng thắn đối diện để giải quyết mâu thuẫn, gây dựng và đảm bảo, phát huy sức mạnh của sự đoàn kết.
Khi thấy mình không thể giải quyết được mâu thuẫn thì phải kịp thời báo cáo với cấp trên, người có thẩm quyền và uy tín, bản lĩnh để giải quyết mâu thuẫn, duy trì sự đoàn kết trong Đảng, không để mâu thuẫn kéo dài và phát sinh thêm nhiều hệ lụy gây tổn hại cho cách mạng và cho Đảng.
“Đây là những vai trò, đóng góp to lớn của đồng chí Hồ Tùng Mậu mà ngày nay chúng ta cần ghi nhận, tôn vinh một cách khách quan, trân trọng. Đặc biệt là cần noi theo để giữ gìn sự đoàn kết trong Đảng, Nhà nước và rộng ra nữa là đoàn kết quốc gia dân tộc, phát huy được sức mạnh nội sinh đoàn kết này để xây dựng và phát triển đất nước”, Tiến sĩ Phạm Minh Thế nhấn mạnh.
