Từ năm 1961 đến năm 1968, trong bối cảnh ác liệt của chiến lược chiến tranh đặc biệt và chiến tranh cục bộ, Trung ương Cục miền Nam và Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam đã chú ý lãnh đạo và xây dựng, phát triển nền giáo dục giải phóng, đạt nhiều thành tựu trong khói lửa chiến tranh

Tiểu ban Giáo dục Miền và Hội Nhà giáo yêu nước ra đời

Từ sau phong trào Đồng khởi, các căn cứ địa và vùng giải phóng Nam Bộ được mở rộng và củng cố, các ủy ban tự quản có hệ thống từ Miền đến các ấp đã được thành lập để điều hành mọi công việc của kháng chiến. Nhu cầu học tập của nhân dân và nhu cầu nâng cao trình độ chuyên môn của cán bộ, chiến sĩ tăng lên, trong khi hoạt động giáo dục ở các địa phương lúc này chủ yếu dựa trên hiểu biết và kinh nghiệm riêng ở từng địa phương, chưa có sự thống nhất trong công tác giáo dục về đường lối, tổ chức, chương trình và tài liệu sách giáo khoa.

Trước tình hình trên, tháng 10/1962, Trung ương Cục quyết định thành lập Tiểu ban Giáo dục Miền - một bộ phận thuộc Ban Tuyên huấn, có chức năng tham mưu cho Trung ương Cục lãnh đạo công tác giáo dục trong toàn Miền; chỉ đạo thực hiện chương trình giáo dục, biên soạn sách giáo khoa, mở trường lớp đào tạo cán bộ giáo viên và cán bộ quản lý giáo dục; tập hợp và động viên lực lượng giáo viên tham gia kháng chiến chống Mỹ.

Lúc mới thành lập, Tiểu ban Giáo dục Miền chỉ có: “5 cán bộ, nhân viên làm tham mưu cho Trung ương Cục và Ủy ban Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam, thống nhất đường lối giáo dục chung cho toàn miền. Phương hướng, nhiệm vụ của công tác giáo dục miền Nam được xác định là dựa vào lực lượng nhân dân, cán bộ giáo dục và các nhà giáo yêu nước, kiên quyết đấu tranh phá chính sách ngu dân và các hình thức giáo dục nô dịch, phản động ngoại lai, đồi truỵ của Mỹ - nguỵ, tích cực xây dựng một nền giáo dục dân tộc, dân chủ và khoa học,…”[1]

Nối tiếp sự ra đời của Tiểu ban Giáo dục Miền, các Tiểu ban Giáo dục khu, tỉnh được thành lập. Đến cuối năm 1962, đầu năm 1963, giáo dục cách mạng ở các tỉnh Nam Bộ và cự Nam Trung Bộ đã có hệ thống tổ chức thống nhất từ cấp khu cho đến cấp xã. Điều này đã hỗ trợ việc chỉ đạo thống nhất về mục tiêu, chương trình và sách giáo khoa trong dạy và học, về tổ chức đào tạo cán bộ, giáo viên.

Đến ngày 19/5/1964, Đại hội đại biểu các nhà giáo yêu nước toàn Miền quyết định thành lập Hội nhà giáo yêu nước. Đại hội thông qua Điều lệ Hội, bầu Ban Chấp hành Trung ương Hội gồm 39 ủy viên, do giáo sư Lê Văn Huấn làm Hội trưởng. Hội nhà giáo yêu nước được thành lập với mục đích tập hợp tất hợp tất cả những người làm công tác giáo dục, các nhà giáo yêu nước và tiến bộ ở miền Nam để: “đấu tranh thực hiện một nền giáo dục dân tộc, dân chủ và tiến bộ chống lại chính sách nô dịch của đế quốc xâm lược Mỹ và bè lũ tay sai”[2]

Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam ra đời, ngày 22/12/1960 (Ảnh tư liệu)

Xây dựng, đào tạo đội ngũ cán bộ giáo dục tại chỗ

Lực lượng giáo viên tham gia công tác giáo dục, đào tạo hầu hết tuyển chọn từ bộ đội, dân quân, du kích, đồng thời vận động trong nhân dân những người có trình độ văn hóa ở các mức khác nhau cùng tham gia; vận động các nhà trí thức, sinh viên, học sinh từ nội thành ra vùng kháng chiến tham gia công tác quản lý, biên soạn giáo trình học tập, giảng dạy các lớp từ vỡ lòng xóa nạn mù chữ đến các lớp tiểu học, trung học...

Cuối tháng 2/1963, Ban Tuyên huấn Trung ương Cục quyết định cử đồng chí Dương Văn Diêu làm Trưởng Tiểu ban Giáo dục Miền, đồng chí Thanh Nam làm Phó trưởng Tiểu ban Giáo dục Miền. Tháng 5/1963, Tiểu ban Giáo dục Miền được tăng cường thêm cán bộ: đồng chí Vũ Trọng được cử vào Ban lãnh đạo, đồng chí Nguyễn Trọng Xuất được đưa về làm Chánh văn phòng. Lực lượng của Tiểu ban Giáo dục Miền có khoảng 30 người. Tiểu ban Giáo dục Miền cũng đề nghị Ban Tuyên huấn thành lập đoàn thể của nhà giáo, đề xuất này được Trung ương Cục chấp thuận. Trung ương Cục còn chỉ đạo Tiểu ban Giáo dục Miền mở trường lớp đào tạo cán bộ, giáo viên.

Thực hiện chỉ đạo của Trung ương Cục, ngày 06/9/1963, Tiểu ban Giáo dục Miền khai giảng Trường Giáo dục Tháng Tám tại khu căn cứ. Đây là trường sư phạm đào tạo giáo viên cấp I, cấp II và cán bộ giáo dục. Hình thức đào tạo vừa dài hạn (từ 6 tháng đến 1 năm) vừa ngắn hạn (từ 7 đến 10 ngày) nhằm đáp ứng kịp thời nhu cầu về cán bộ, giáo viên cho phong trào giáo dục.

Tháng 3/1965, sau hai khoá đào tạo, do chiến tranh ác liệt, Trường Giáo dục Tháng Tám chấm dứt hoạt động. Mặc dù tồn tại chỉ trong thời gian ngắn nhưng Trường Giáo dục Tháng Tám có vai trò quan trọng trong đào tạo cán bộ, giáo viên tại chỗ, cùng với cán bộ, giáo viên được chi viện từ miền Bắc vào, đã tạo ra nguồn nhân lực lớn đáp ứng phong trào giáo dục đang phát triển mạnh mẽ ở khắp chiến khu, vùng giải phóng. Những cán bộ, giáo viên này trở thành lực lượng cốt cán cho việc mở rộng trường, lớp ở các khu, tỉnh, huyện.

Báo cáo về số lượng cán bộ giáo dục và giáo viên miền Bắc chi viện miền Nam từ năm 1964 - 1965 đến năm 1971 (Tư liệu lịch sử lưu trữ)

Giáo dục miền Bắc tăng cường cho giáo dục giải phóng

Năm 1964, nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng về đội ngũ cán bộ, giáo viên, Trung ương tổ chức các đoàn cán bộ, giáo viên từ miền Bắc vào chi viện cách mạng miền Nam. Tiểu ban Giáo dục Miền được chi viện 4 cán bộ từ miền Bắc vào gồm các đồng chí: Lê Công Đạo (Sáu Thành), Phạm Văn Đỉnh (Tư Lê), Nguyễn Hữu Vọng (Phương Nam), Hồ Quảng Hành (Tám Hồ) làm công tác giảng dạy. Riêng đồng chí Sáu Thành được tăng cường vào Ban lãnh đạo.

Cuối tháng 4/1964, Đại hội Giáo dục giải phóng toàn miền Nam được tổ chức với sự tham dự của 100 đại biểu. Đại hội tập trung bàn luận, đề xuất và thống nhất đường lối, mục tiêu, hệ thống, tổ chức giáo dục, chương trình học, phương pháp giảng dạy và sách giáo khoa. Đồng chí Nguyễn Văn Linh - Bí thư Trung ương Cục tham dự Đại hội. Đại hội Giáo dục toàn miền Nam được coi là cột mốc đánh dấu sự phát triển của giáo dục miền Nam.

Xây dựng nội dung, chương trình giáo dục

Ngay từ tháng 9/1954, Bộ Chính trị Ban Chấp hành Trung ương Đảng thông qua Nghị quyết xác định mục tiêu của nền giáo dục cách mạng trong thời kỳ chống Mỹ là: “làm cho chính sách giáo dục của Mỹ và chính quyền Sài Gòn đi vào bế tắc và phá sản, khẳng định tính ưu việt của nền giáo dục cách mạng”[3].

Quán triệt quan điểm của Trung ương Đảng, Trung ương Cục chỉ đạo xây dựng một nền giáo dục cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân ở các căn cứ địa, vùng giải phóng B2.

Trong năm 1962, Trung ương Cục phát động phong trào “học tập bình dân chống Mỹ”. Phong trào đã lôi cuốn đông đảo các tầng lớp nhân dân tham gia.

Bắt đầu từ năm 1963, công tác giáo dục cách mạng ở các tỉnh B2 đã có đường lối cụ thể với nội dung chính: giáo dục là một bộ phận hữu cơ của cuộc kháng chiến toàn diện, giáo dục có hai nhiệm vụ chính là vừa xây dựng và phát triển nền giáo dục cách mạng vừa chống lại nền giáo dục nô dịch của địch. Giáo dục có ba bộ phận chính: bình dân học vụ dành cho đối tượng người lớn (trước hết là bổ túc văn hóa dành cho cán bộ, chiến sĩ và xoá mù chữ dành cho nhân dân), giáo dục phổ thông dành cho đối tượng trẻ em và các trường sư phạm đào tạo cán bộ, giáo viên phục vụ công tác giáo dục.

Giữa năm 1963, thực hiện sự chỉ đạo của Trung ương Cục, Tiểu ban Giáo dục Miền hoàn thành biên soạn bộ sách giáo khoa đầu tiên gồm 24 đầu sách theo chương trình giáo dục thống nhất trên toàn Miền, sử dụng trong các lớp học tại vùng giải phóng và các căn cứ địa. Nội dung của bộ sách giáo khoa tập trung vào chủ đề chính là: chiến đấu, sản xuất và đời sống văn hóa.

Bộ sách đầu tiên gồm các quyển: Vần quốc ngữ cho phổ thông; Vần quốc ngữ cho bình dân học vụ; Tập đọc lớp 1, 2, 3, 4 phổ thông; Tập đọc bình dân học vụ lớp 1, 2, 3, 4; Toán lớp 1, 2, 3, 4 phổ thông; Toán bình dân học vụ lớp 1, 2, 3, 4, 5; Tập làm văn cấp I cho 2 ngành; Sử cấp I cho 2 ngành; Địa lý cấp I cho 2 ngành, tất cả 24 đầu sách.

Ban Tuyên huấn Trung ương Cục in ấn bộ sách rồi cấp 10 bộ cho mỗi khu, tỉnh làm bộ sách giáo khoa phục vụ dạy và học. Từ bộ sách này, các khu, tỉnh tiếp tục nhân bản thêm phục vụ cho nhu cầu giảng dạy[4].

Ngoài bộ sách giáo khoa chung, mỗi tỉnh, mỗi huyện cũng chủ trương biên soạn thêm bộ sách giáo khoa riêng cho phù hợp điều kiện địa phương như ở T3 đã xuất bản được sách giáo khoa chữ Khmer để phục vụ việc học tập của nhân dân và con em đồng bào Khmer.

Cũng trong năm 1963, Ban Thông tin - Văn hoá - Giáo dục được thành lập với nhiệm vụ chỉ đạo hoạt động giáo dục trong vùng giải phóng, tổ chức biên soạn sách giáo khoa các môn: Văn, Sử, Địa, Toán cho cấp 1 và cấp 2: “Đến năm 1965, đã có 283 loại sách giáo khoa được biên soạn, nhà in Giáo dục Giải phóng đã in trên 1.000 cuốn sách các loại”[5].

Trong bối cảnh các lực lượng vũ trang giải phóng miền Nam đánh bại cuộc phản công mùa khô lần thứ hai của đế quốc Mỹ và quân đội Sài Gòn, từ ngày 15 đến ngày 20/8/1967, Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam họp Đại hội lần thứ ba ở Suối Chò - Cây Da (Tây Ninh). Đại hội thông qua Cương lĩnh Chính trị, đề ra mười bốn chính sách cụ thể nhằm xây dựng miền Nam độc lập, dân chủ, hòa bình và trung lập, trong đó có chính sách: “Xây dựng văn hóa, giáo dục dân tộc và dân chủ; phát triển khoa học kỹ thuật; phát triển y tế”[6]. Mặt trận chú trọng xây dựng và phát triển mạnh mẽ nền văn hóa, giáo dục dân tộc, tiến bộ, phục vụ đất nước và nhân dân ở các căn cứ địa, vùng giải phóng.

Căn cứ đường lối của Trung ương Cục và Cương lĩnh Chính trị của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam, ngày 1/10/1967, Tiểu ban Giáo dục Miền ra chỉ thị mới, xác định giáo dục chuyển hướng hoạt động trên cả ba vùng: vùng giải phóng, vùng tranh chấp và vùng đô thị. Ở vùng miền núi, nông thôn, đồng bằng B2, vùng giải phóng chỉ còn là các “lõm” giải phóng. Do đó, quy mô của giáo dục bị thu hẹp. Nhiệm vụ chủ yếu của giáo dục lúc này là tập trung bảo vệ thầy trò, giữ vững và phát huy trường lớp ở vùng giải phóng, tuyên truyền và tổ chức lực lượng ở vùng tranh chấp và vùng gọng kìm, từ đó phát triển ra vùng ven, vùng đô thị.

Đầu năm học 1966 - 1967, Tiểu ban Giáo dục Miền có sự chuyển hướng về chủ trương, nhiệm vụ: “Quán triệt hơn nữa bình dân học vụ là nhiệm vụ hàng đầu, ra sức xây dựng và duy trì một phong trào bình dân học vụ có tính chất quần chúng và thiết thực phục vụ cách mạng để xoá mù chữ và nâng cao trình độ văn hoá cho nhân dân, trước hết là cho cán bộ, đảng viên, đoàn viên và nam nữ thanh niên công nông; ra sức khôi phục, củng cố và phát triển hệ thống trường lớp phổ thông, trước hết là vỡ lòng và cấp I, phát triển thích đáng cấp II và cố gắng nâng cao lên một bước chất lượng giáo dục, chủ yếu hiện nay là chất lượng chính trị tư tưởng; tích cực phát triển hơn nữa giáo dục dân tộc trong các vùng có đồng bào dân tộc; đẩy mạnh hơn nữa công tác đấu tranh chống văn hoá nô dịch thực dân kiểu mới của đế quốc Mỹ và tay sai ở vùng giải phóng và các vùng đô thị…”[7]. Dựa vào chủ trương, nhiệm vụ này, mỗi khu, tỉnh, huyện, xã (ấp) căn cứ tình hình của địa phương mình có những chỉ đạo phù hợp.

(Còn tiếp)

[1] Trịnh Nhu (Chủ biên): Lịch sử biên niên Xứ uỷ Nam Bộ và Trung ương Cục miền Nam (1954 - 1975), Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2008, tr.443.

[2] Trần Thanh Nam (Chủ biên): Sơ thảo 30 năm giáo dục miền Nam (1945- 1975), Nxb. Giáo dục, Hà Nội, 1995, tr. 134.

[3] Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh: Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam, Liên minh các lực lượng dân tộc, dân chủ và hoà bình Việt Nam, Chính phủ Cách mạng Lâm thời Cộng hoà miền Nam Việt Nam (Quyển I), Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2018, tr.91.

[4] Đỗ Văn Biên: Ban Tuyên huấn Trung ương Cục miền Nam trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước (1961 - 1975) (Sách chuyên khảo), Nxb. Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, Thành phố Hồ Chí Minh, 2018, tr.41.

[5] Nguyễn Đình Thống (Chủ biên): Chính phủ Cách mạng Lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam (1969 - 1976), Nxb Tổng hợp, Thành phố Hồ Chí Minh, 2019,tr.68.

[6] Hà Minh Hồng, Trần Nam Tiến: Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam (1960 - 1977), Nxb Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, Thành phố Hồ Chí Minh, 2020, tr.79.

[7] Nguyễn Tấn Phát (Chủ biên): Giáo dục cách mạng ở miền Nam giai đoạn 1954 - 1975 - những kinh nghiệm và bài học lịch sử, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2004, tr.40-41.