Lấy trẻ em làm trung tâm, nâng cao hiệu quả cung ứng dịch vụ xã hội ở Cần Thơ

Mở rộng địa bàn, gia tăng yêu cầu bảo vệ trẻ em

Từ ngày 1/7/2025, thành phố Cần Thơ mới được hình thành trên cơ sở hợp nhất thành phố Cần Thơ, tỉnh Hậu Giang và tỉnh Sóc Trăng. Thành phố có diện tích tự nhiên 6.369,83 km², dân số 4.199.824 người và 103 xã, phường. Không gian phát triển được mở rộng, đồng thời đặt ra yêu cầu tổ chức dịch vụ xã hội trên địa bàn rộng hơn, đa dạng hơn về điều kiện kinh tế, văn hóa, dân cư và khả năng tiếp cận.

Sau sắp xếp đơn vị hành chính, toàn thành phố có khoảng 712.000 trẻ em, chiếm 19% dân số thành phố; trong đó khoảng 6.000 trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt và 53.300 trẻ em có nguy cơ, hoàn cảnh đặc biệt[1]. Khoảng 59.500 trẻ thuộc hai nhóm cần được ưu tiên nhận diện, theo dõi và kết nối hỗ trợ. Đây không chỉ là những con số thống kê, mà còn cho thấy quy mô trách nhiệm và yêu cầu phải tổ chức hệ thống bảo vệ trẻ em chủ động, sát thực tiễn.

Nhu cầu và nguy cơ của trẻ em khác nhau theo từng địa bàn, điều kiện sống và hoàn cảnh gia đình. Trẻ em đô thị có thể đối mặt với những vấn đề về sức khỏe tinh thần, tự kỷ, bạo lực học đường và rủi ro trên không gian mạng; trong khi trẻ em ở vùng sâu, nông thôn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số còn chịu những rào cản về địa lý, nhân lực chuyên môn và chi phí tiếp cận dịch vụ. Vì vậy, chính sách không thể dừng ở những khuôn khổ chung, mà phải được cụ thể hóa thành các dịch vụ thiết thực, đúng nhu cầu, phù hợp hoàn cảnh, bảo đảm mọi trẻ em đều có cơ hội tiếp cận sự chăm sóc và bảo vệ cần thiết.

Trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp hiện nay, cấp xã trực tiếp đảm nhận nhiều nhiệm vụ hơn. Khi tuyến hành chính được rút gọn, trách nhiệm ở cơ sở càng phải rõ ràng; việc phát hiện nguy cơ cần sớm hơn, phản ứng phải nhanh hơn và quá trình hỗ trợ phải được theo dõi cụ thể hơn. Địa bàn càng rộng, trách nhiệm bảo vệ trẻ em càng phải gần hơn, sâu sát hơn.

Từ những dịch vụ riêng lẻ đến một hành trình liên thông

Hiện nay, thành phố Cần Thơ đã có hệ thống dịch vụ tương đối đa dạng, gồm Trung tâm Công tác xã hội, các cơ sở trợ giúp xã hội ngoài công lập, mạng lưới trường học, y tế và tổ chức xã hội; đồng thời hình thành các mô hình hỗ trợ trẻ tự kỷ, trẻ khuyết tật và trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt. Tuy nhiên, sự hiện diện của nhiều cơ sở chưa đồng nghĩa với việc đã có một chuỗi dịch vụ vận hành liền mạch.

Báo cáo nghiên cứu về cung ứng dịch vụ xã hội cho trẻ em tại thành phố Cần Thơ đã chỉ ra những khó khăn như nhân lực chuyên môn còn mỏng, công chức cấp xã kiêm nhiệm nhiều lĩnh vực, dữ liệu phân tán và cơ chế phối hợp còn thiên về hành chính[2]. Khi thiếu đầu mối theo dõi toàn bộ quá trình, việc chuyển gửi có thể chỉ dừng ở giới thiệu hoặc chuyển hồ sơ; chưa rõ đơn vị tiếp nhận đã phản hồi hay chưa, trẻ có thực sự sử dụng dịch vụ và kết quả hỗ trợ ra sao.

Một trẻ khuyết tật có thể đồng thời cần phục hồi chức năng, giáo dục hòa nhập, trợ giúp xã hội và hỗ trợ tâm lý. Nếu mỗi ngành chỉ giải quyết phần việc của mình, gia đình vẫn phải tự kết nối từng dịch vụ, còn nguy cơ đứt quãng hỗ trợ vẫn hiện hữu. Vì vậy, thành phố Cần Thơ cần chuyển từ cách làm “mỗi ngành xử lý một phần việc” sang cách tiếp cận “mỗi trẻ em là một trường hợp cần được quản lý xuyên suốt”. Đây không phải là sự thay thế vai trò chuyên môn của từng ngành, mà là đặt các ngành trong cơ chế phối hợp thống nhất, lấy nhu cầu và kết quả chăm sóc trẻ em làm điểm quy chiếu chung.

Ảnh: Đoàn kiểm tra, giám sát của Unicef và Trung ương Hội Liên hiệp phụ nữ Việt Nam tham dự sinh hoạt nhóm Làm cha mẹ tại Thành phố Cần Thơ  vào tháng 4/2026 (Nguồn: Báo điện tử Phụ nữ Việt Nam)

Mỗi trẻ em một hồ sơ - một kế hoạch hỗ trợ - một đầu mối chịu trách nhiệm

Trước hết, mỗi trường hợp cần có một đầu mối điều phối chịu trách nhiệm kết nối, đôn đốc, chuyển gửi và theo dõi phản hồi. Đầu mối này không làm thay ngành y tế, giáo dục, công an hay công tác xã hội. UBND cấp xã vẫn là chủ thể chịu trách nhiệm toàn diện về công tác trẻ em; đầu mối chuyên môn giúp cụ thể hóa trách nhiệm ấy thành quy trình có thể thực hiện và kiểm chứng.

Mỗi trẻ cần có kế hoạch hỗ trợ thống nhất, xác định rõ vấn đề đang gặp phải, mức độ nguy cơ, dịch vụ cần thiết, cơ quan thực hiện, thời hạn phản hồi và người theo dõi kết quả. Cách làm này giúp hệ thống chuyển từ tư duy “cung cấp cái mình có” sang “cung cấp cái trẻ đang cần”. Quản lý trường hợp không phải tạo thêm tầng trung gian hay thủ tục, mà là tổ chức lại trách nhiệm để mỗi trẻ được theo dõi đến cùng. Quy trình phải nối liền các khâu: phát hiện, tiếp nhận, đánh giá nhu cầu và nguy cơ, lập kế hoạch, kết nối dịch vụ, chuyển tuyến, theo dõi và đánh giá kết quả.

Mô hình can thiệp sớm cho trẻ rối loạn phổ tự kỷ tại Trung tâm Công tác xã hội thành phố Cần Thơ cho thấy hiệu quả bước đầu của cách tiếp cận cá thể hóa. Đến tháng 4/2026, Trung tâm hỗ trợ miễn phí 33 trẻ, với lịch học hai buổi mỗi tuần. Mô hình “1 kèm 1” có sự tham gia của giáo viên và phụ huynh[3]; chương trình được xây dựng phù hợp với từng trẻ, kỹ năng tiếp tục được duy trì tại gia đình. Dù quy mô còn giới hạn, mô hình khẳng định một nguyên tắc quan trọng: mỗi trẻ là một trường hợp riêng, và hiệu quả chăm sóc trẻ bền vững đòi hỏi sự phối hợp giữa gia đình, chuyên môn và cộng đồng.

Dữ liệu phải kích hoạt hỗ trợ, không dừng ở thống kê

Quản lý trường hợp xuyên suốt đòi hỏi hệ thống không chỉ biết có bao nhiêu trẻ, mà còn phải nhận diện trẻ nào có nguy cơ, nguy cơ gì, ở đâu và cần hỗ trợ như thế nào. Dữ liệu trẻ em ở Cần Thơ hiện được cập nhật khoảng 79%[4], trong khi việc kết nối tại một số vùng sâu còn chậm. Điều đó cho thấy nhu cầu tiếp tục rà soát, chuẩn hóa dữ liệu; song dữ liệu không thể trở thành đích đến hành chính.

Dữ liệu chỉ có giá trị khi giúp phát hiện sớm nguy cơ, kích hoạt dịch vụ và theo dõi kết quả. Hồ sơ tối thiểu cần phản ánh hoàn cảnh gia đình, sức khỏe, học tập, nguy cơ, dịch vụ đã tiếp cận, đơn vị hỗ trợ, người chịu trách nhiệm và kết quả can thiệp; đồng thời phải bảo vệ chặt chẽ đời tư của trẻ.

Kế hoạch số 150/KH-UBND ngày 03/4/2026 của UBND thành phố đặt mục tiêu 100% xã, phường có người làm công tác bảo vệ trẻ em; đồng thời xây dựng đường dây nóng bảo vệ trẻ em cấp thành phố hoạt động 24/7, dự kiến vận hành trong quý III năm 2026 và tiến tới kết nối với Tổng đài quốc gia 111[5]. Đây là nền tảng quan trọng để hình thành mạng lưới tiếp nhận thông tin. Tuy nhiên, đường dây nóng chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi mỗi cuộc gọi được tiếp nối bằng quy trình xác minh, phân loại nguy cơ, chuyển gửi và phản hồi rõ ràng.

Bảo đảm “sàn” dịch vụ cơ bản cho mọi trẻ em

Trong công tác chăm sóc trẻ em, xã hội hóa có vai trò bổ sung dịch vụ chuyên sâu và huy động trách nhiệm cộng đồng, nhưng khả năng tiếp cận dịch vụ thiết yếu không thể phụ thuộc vào việc mỗi địa bàn huy động được nhiều hay ít nguồn tài trợ. Xã hội hóa phải là nguồn lực bổ sung, không thể trở thành yếu tố quyết định trẻ em ở địa bàn này được hỗ trợ tốt hơn trẻ em ở địa bàn khác. Vì vậy, thành phố Cần Thơ cần từng bước xác lập một “sàn” dịch vụ xã hội cơ bản mà mọi trẻ em đều có quyền tiếp cận, trước hết bằng nguồn lực công. “Sàn” dịch vụ này cần bao gồm phát hiện và đánh giá nguy cơ, chăm sóc sức khỏe ban đầu, hỗ trợ tâm lý, bảo vệ khẩn cấp, giáo dục, trợ giúp xã hội và pháp lý, chuyển tuyến và theo dõi sau hỗ trợ.

Chương trình hành động vì trẻ em thành phố Cần Thơ giai đoạn 2026-2030 xác định các mục tiêu: 95% trẻ có hoàn cảnh đặc biệt được chăm sóc, nuôi dưỡng, trợ giúp; 95% trường học có dịch vụ hỗ trợ tâm lý; 90% trẻ khuyết tật có nhu cầu học tập được tiếp cận giáo dục chuyên biệt, giáo dục hòa nhập và phục hồi chức năng phù hợp[6]. Các mục tiêu đến năm 2030 này cần được cụ thể hóa thành trách nhiệm của từng cơ quan, địa phương, gắn với cơ chế theo dõi tiến độ và đánh giá kết quả.

Tinh gọn bộ máy không có nghĩa là tinh giản trách nhiệm. Thước đo cuối cùng không phải có thêm bao nhiêu đầu mối, nhập được bao nhiêu hồ sơ hay đã chi bao nhiêu kinh phí, mà là bao nhiêu trẻ được phát hiện sớm, tiếp cận đúng dịch vụ, không bị bỏ sót khi chuyển cấp, chuyển tuyến hoặc chuyển địa bàn và được theo dõi đến khi ổn định.

Để mỗi trẻ em có một hành trình chăm sóc xuyên suốt, Cần Thơ cần biến phối hợp liên ngành thành trách nhiệm cụ thể, biến dữ liệu thành hành động hỗ trợ và biến các mục tiêu chính sách thành dịch vụ thực chất. Khi mỗi hồ sơ không chỉ là một dòng dữ liệu, mỗi lần chuyển gửi không phải là điểm kết thúc trách nhiệm và mỗi trẻ đều có người theo dõi đến cùng, hệ thống chăm sóc mới thực sự liền mạch, công bằng, kịp thời và lấy trẻ em làm trung tâm./.