Việc hợp nhất Cần Thơ, Hậu Giang và Sóc Trăng mở ra không gian mới để kết nối, phát huy những giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào Khmer. Trong đó, Lễ hội Oóc Om Bóc - Đua ghe Ngo không chỉ là dịp tôn vinh các nghi lễ, phong tục và sinh hoạt cộng đồng truyền thống, mà còn gợi mở hướng phát triển công nghiệp văn hóa gắn với sinh kế, sự tham gia và quyền làm chủ của chính cộng đồng đã sáng tạo, gìn giữ di sản.

Lễ hội Oóc Om Bóc  - Đua ghe Ngo là dịp tôn vinh những giá trị truyền thống đặc sắc của đồng bào dân tộc Khmer. Ảnh: Báo Công thương điện tử.

Lễ hội Oóc Om Bóc gắn với Lễ Cúng Trăng, tín ngưỡng nông nghiệp, tri thức làm cốm dẹp, sinh hoạt tại các ngôi chùa Khmer và hoạt động đua ghe Ngo. Những giá trị ấy không chỉ hiện diện trong các nghi thức hay chương trình biểu diễn, mà còn được duy trì thông qua những thực hành văn hóa thường ngày của cộng đồng. Trong bối cảnh địa giới hành chính được mở rộng, vấn đề đặt ra là làm thế nào để kết nối các nguồn lực văn hóa Khmer với hoạt động du lịch, dịch vụ và thị trường, đồng thời bảo đảm cộng đồng tiếp tục giữ vai trò chủ thể, được tham gia quyết định và thụ hưởng thành quả từ di sản.

Theo số liệu được công bố, thành phố Cần Thơ hiện có hơn 411.000 người Khmer. Trước khi hợp nhất, các ngôi chùa, phum sóc, đội ghe, nghệ nhân và vùng sản xuất gắn với đời sống văn hóa Khmer thuộc phạm vi quản lý của ba địa phương khác nhau. Việc tập hợp các không gian văn hóa này trong một đơn vị hành chính mở ra điều kiện thuận lợi hơn cho công tác phối hợp, kết nối hạ tầng, triển khai chính sách và quảng bá các giá trị văn hóa Khmer. Cùng với đó, Nghị quyết 80-NQ/TW và Chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 tạo thêm cơ sở chính trị và định hướng phát triển để thành phố khai thác hợp lý các giá trị di sản, gắn bảo tồn văn hóa với phát triển kinh tế và nâng cao đời sống của cộng đồng chủ thể.

Không gian mới và kết quả bước đầu

Tiếp nối kết quả Lễ hội Oóc Om Bóc - Đua ghe Ngo tại Sóc Trăng năm 2025, kế hoạch tổ chức lễ hội năm 2026 dự kiến mở rộng các hoạt động trên địa bàn thành phố Cần Thơ. Chương trình dự kiến khai mạc ngày 22/11 tại Quảng trường Bạch Đằng, phường Phú Lợi; giải đua ghe Ngo diễn ra trong hai ngày 23 và 24/11 tại phường Sóc Trăng, với sự tham gia của hơn 60 đội ghe nam, nữ. Bên cạnh hoạt động đua ghe, lễ hội còn có Lễ Cúng Trăng, trình diễn Lôi Protip, ghe Cà Hâu, giới thiệu sản phẩm du lịch, OCOP và các hoạt động gắn với môi trường sông nước.

Những hoạt động trên cho thấy quy mô và phạm vi tổ chức lễ hội có khả năng được mở rộng trong không gian thành phố mới. Tuy nhiên, các chương trình dự kiến vẫn tập trung chủ yếu tại một số địa điểm tổ chức; mức độ tham gia và thụ hưởng của cộng đồng Khmer ở những địa bàn khác, nhất là Cần Thơ và Hậu Giang trước khi hợp nhất, cần được quan tâm nhiều hơn. Bên cạnh số lượng đội ghe, gian hàng hay lượt khách, hiệu quả của lễ hội còn cần được nhìn nhận qua những lợi ích cụ thể mà người dân nhận được, như cơ hội tham gia hoạt động văn hóa, thu nhập của các hộ kinh doanh, thù lao dành cho nghệ nhân và nguồn lực được tái đầu tư cho việc bảo tồn di sản. Vì vậy, vấn đề không chỉ là mở rộng quy mô sự kiện, mà còn là làm thế nào để các giá trị văn hóa và lợi ích kinh tế từ lễ hội được lan tỏa đến nhiều cộng đồng Khmer, phù hợp với điều kiện và sắc thái văn hóa của từng phum sóc.

Lễ hội Oóc Om Bóc - Đua ghe Ngo thu hút hàng trăm nghìn lượt khách đến xem và cổ vũ. Ảnh: TTXVN.

Giữ gìn chỉnh thể văn hóa sống

Vào rằm tháng Mười âm lịch hằng năm, đồng bào Khmer tổ chức Lễ Cúng Trăng để bày tỏ lòng biết ơn đối với thiên nhiên, mùa màng và cầu mong cuộc sống no đủ trong năm mới. Trong nghi lễ, cốm dẹp cùng các sản vật nông nghiệp được chuẩn bị để dâng cúng. Một thực hành quen thuộc là người cao niên hoặc achar đút cốm dẹp cho trẻ em, sau đó lễ vật được chia cho những người tham dự. Qua những nghi thức ấy, Lễ Cúng Trăng không chỉ thể hiện tín ngưỡng nông nghiệp mà còn góp phần duy trì sự gắn kết trong cộng đồng, nhắc nhớ về mùa vụ và những tập quán sinh hoạt đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Trong không gian văn hóa Oóc Om Bóc, đua ghe Ngo là hoạt động tiêu biểu, đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tại mục 414 với tên gọi “Đua ghe ngo trong lễ hội Óoc om bóc của người Khmer”, theo Quyết định số 74/QĐ-BVHTTDL ngày 12/01/2022. Giá trị của hoạt động này không chỉ nằm ở cuộc đua sôi nổi trên sông nước, mà còn được tạo nên từ quá trình chuẩn bị lâu dài của nhà chùa và cộng đồng: chăm sóc ghe, tuyển chọn và tập luyện vận động viên, vận động kinh phí, tổ chức cổ vũ. Bên cạnh đó, hoạt động trình diễn Protip, ghe Cà Hâu, kỹ thuật làm cốm dẹp, múa Rom Vong (Lâm Thôn) và sân khấu Dù kê cũng góp phần làm phong phú đời sống văn hóa lễ hội. Mỗi thực hành đều phản ánh những tri thức, kỹ năng và khả năng sáng tạo riêng của người Khmer, đồng thời mở ra cơ hội giới thiệu âm nhạc, ngôn ngữ và nghệ thuật truyền thống đến công chúng.

Các nghi lễ, trò diễn, hoạt động nghệ thuật và tri thức dân gian nói trên cùng tạo nên không gian văn hóa phong phú của lễ hội Oóc Om Bóc, nhưng không phải tất cả đều thuộc phạm vi ghi danh theo Quyết định số 74/QĐ-BVHTTDL. Sự phân biệt này có ý nghĩa quan trọng trong việc nhận diện đúng đối tượng bảo tồn, đồng thời tránh đồng nhất toàn bộ các thực hành văn hóa của cộng đồng với một danh hiệu di sản. Muốn những giá trị ấy tiếp tục được duy trì, cần quan tâm đến chính những con người đang thực hành và trao truyền chúng; từ nghệ nhân, người điều hành nghi lễ, đội ghe đến những người nắm giữ tri thức về ẩm thực, âm nhạc và nghề thủ công. Cùng với đó là việc bảo đảm nguyên liệu, không gian sinh hoạt và cơ hội truyền dạy cho thế hệ trẻ. Bảo tồn di sản vì thế không chỉ là lưu giữ hay giới thiệu các biểu tượng văn hóa trong thời gian diễn ra lễ hội, mà quan trọng hơn là tạo điều kiện để chúng tiếp tục hiện diện trong đời sống thường ngày của cộng đồng Khmer.

Màn trình diễn Lôiprotip (thả Đèn Nước) và ghe Cà-Hâu trên cầu Quay và cầu Cao của sông Maspero. Ảnh: TTXVN.

Phát triển chuỗi giá trị do cộng đồng dẫn dắt

Từ những giá trị văn hóa của lễ hội Oóc Om Bóc, thành phố Cần Thơ có thể kết nối các hoạt động biểu diễn Dù kê, múa Lâm Thôn, câu chuyện mùa vụ và đua ghe Ngo với ẩm thực Khmer, nghề thủ công, sản phẩm OCOP và các chương trình trải nghiệm văn hóa tại địa phương. Qua đó, lễ hội không chỉ tạo sức hút trong thời gian diễn ra sự kiện mà còn mở ra cơ hội phát triển các hoạt động sản xuất, kinh doanh gắn với văn hóa Khmer. Việc kết nối cần xuất phát từ nhu cầu và điều kiện thực tế của cộng đồng, tránh biến các thực hành văn hóa thành sản phẩm du lịch đơn thuần.

Trong quá trình này, nghệ nhân, achar và những người am hiểu tiếng Khmer cần được tham gia xây dựng nội dung, kiểm chứng thông tin, biên soạn kịch bản và giới thiệu văn hóa. Các hộ kinh doanh, nhóm sản xuất và người dân địa phương có thể tham gia cung ứng sản phẩm, tổ chức dịch vụ và hướng dẫn trải nghiệm. Để bảo đảm quyền thụ hưởng, cần minh bạch về giá cả, hợp đồng, tiền công, quyền sử dụng hình ảnh và phương thức phân chia doanh thu. Khi cộng đồng có tiếng nói trong quá trình sáng tạo, tổ chức và phân phối sản phẩm, lợi ích kinh tế từ di sản mới có thể đóng góp thiết thực cho đời sống và hoạt động bảo tồn văn hóa.

Tuy nhiên, khai thác di sản thiếu kiểm soát có thể làm giản lược nghi lễ, xâm phạm không gian riêng tư hoặc sử dụng biểu tượng văn hóa sai ngữ cảnh. Luật Di sản văn hóa năm 2024 và Điều 15 Công ước UNESCO năm 2003 đều nhấn mạnh sự tham gia của cộng đồng trong bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể. Vì vậy, trước khi ghi hình hoặc khai thác các thực hành văn hóa, cần có sự thống nhất với cộng đồng về mục đích, phạm vi sử dụng, quyền kiểm duyệt và thù lao; đồng thời tôn trọng những nghi lễ, không gian không dành cho hoạt động trình diễn. Một phần nguồn thu cũng cần được tái đầu tư cho truyền dạy, sửa chữa ghe Ngo, bảo quản trang phục và nhạc cụ, góp phần duy trì đời sống văn hóa tại các phum sóc.

Lộ trình từ kỳ lễ hội 2026

Ngay từ kỳ lễ hội năm 2026, thành phố cần quan tâm xây dựng cơ chế phối hợp có sự tham gia thực chất của các chủ thể văn hóa và những đơn vị liên quan. Một nhóm điều phối có thể được hình thành với đại diện các ngôi chùa Khmer, achar, đội ghe, nghệ nhân, phụ nữ, thanh niên, hộ kinh doanh, chính quyền địa phương và doanh nghiệp. Nhóm này cùng trao đổi, thống nhất về lịch tổ chức, tuyến trải nghiệm, nội dung truyền thông, quy tắc ghi hình, chế độ thù lao, việc ưu tiên sử dụng sản phẩm và dịch vụ tại chỗ, cũng như cách tiếp nhận và xử lý kiến nghị của người dân. Việc kết nối các địa điểm tổ chức lễ hội với nơi tập luyện ghe Ngo, chế tác sản phẩm thủ công hay sản xuất cốm dẹp cần dựa trên sự đồng thuận của cộng đồng, phù hợp với điều kiện tiếp đón và tập quán sinh hoạt của từng địa phương. Sau mỗi kỳ lễ hội, thành phố nên tổ chức đánh giá và công bố những số liệu cơ bản về số lượng nghệ nhân được trả công, các hợp đồng được ký kết, giá trị mua sắm tại địa phương, mức thu nhập chuyển đến các hộ Khmer, phản hồi của cư dân, cũng như tình hình vệ sinh môi trường và an toàn đường thủy. Đây sẽ là căn cứ để nhận diện những kết quả thực chất, những vấn đề còn hạn chế và điều chỉnh cách tổ chức trong các năm tiếp theo.

Lễ vật cúng Trăng gồm cốm dẹp, khoai lang, trái cây, bánh dẹp, bánh in, bánh pía… Ảnh: Trang Thông tin đối ngoại. 

Từ năm 2027, việc phát huy giá trị lễ hội cần được triển khai thường xuyên hơn, thay vì chỉ tập trung vào thời điểm diễn ra sự kiện. Thành phố có thể từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu về các chủ thể và thực hành văn hóa Khmer theo địa bàn, thế hệ, giới, ngành nghề và mức độ tham gia; đồng thời duy trì hoạt động truyền dạy, hỗ trợ nghệ nhân và các hộ sản xuất trong việc định giá sản phẩm, xây dựng hợp đồng, quảng bá, đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng và kết nối thị trường. Hiệu quả của quá trình này cần được đánh giá trên nhiều phương diện: sức sống của di sản thể hiện qua số người trẻ tham gia học nghề và các hoạt động truyền dạy; vai trò chủ thể của cộng đồng thể hiện qua mức độ tham gia quyết định, số kiến nghị được tiếp nhận và xử lý; hiệu quả sinh kế thể hiện qua thù lao, hợp đồng, thu nhập và giá trị mua sắm tại địa phương. Bên cạnh đó, tác động đối với đời sống cư dân và môi trường cũng cần được theo dõi. Việc thu thập, sử dụng dữ liệu phải bảo đảm quyền riêng tư của các hộ gia đình, công khai phương pháp đánh giá và tạo điều kiện để cộng đồng tham gia giám sát. Qua đó, lộ trình phát triển không chỉ hướng đến mở rộng quy mô hoạt động văn hóa, mà còn từng bước hình thành cơ chế bảo tồn và phát huy di sản gắn với lợi ích lâu dài của người Khmer.

Việc mở rộng không gian hành chính chỉ thực sự trở thành lợi thế khi giúp kết nối các nguồn lực văn hóa Khmer, đồng thời bảo đảm vai trò chủ thể của cộng đồng. Giá trị của Lễ hội Oóc Om Bóc không chỉ nằm ở quy mô tổ chức hay số lượng du khách, mà còn ở sức sống của di sản, sự tiếp nối giữa các thế hệ và những lợi ích thiết thực người dân được thụ hưởng. Từ kỳ lễ hội năm 2026, thành phố Cần Thơ cần từng bước xây dựng cơ chế phối hợp, chia sẻ lợi ích và tái đầu tư cho bảo tồn, qua đó gắn phát huy di sản với phát triển sinh kế bền vững.

Tài liệu tham khảo

1. Công an thành phố Cần Thơ, “Công tác tham mưu, phối hợp chuẩn bị bảo đảm an ninh, trật tự Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11) và Lễ hội Oóc Om Bóc - Đua ghe Ngo thành phố Cần Thơ năm 2026”, 06-08-2026.

2. Báo Nhân Dân, “Cần Thơ khai mạc Lễ hội Oóc Om Bóc - Đua ghe Ngo năm 2025”, 03-11-2025.

3. Báo Cần Thơ, “Lễ Cúng Trăng cầu năm mới sung túc, mưa thuận gió hòa”, 04-11-2025.

4. Cục Di sản văn hóa, “Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia”, mục 414: “Đua ghe ngo trong lễ hội Óoc om bóc của người Khmer”, Quyết định 74/QĐ-BVHTTDL, 12-01-2022.

5. Thủ tướng Chính phủ, Quyết định số 2486/QĐ-TTg ngày 14-11-2025 phê duyệt Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.