1. Những biến đổi về âm mưu, thủ đoạn “diễn biến hòa bình” trên lĩnh vực tư tưởng, văn hóa
Khái niệm “diễn biến hòa bình” xuất hiện sau Chiến tranh thế giới thứ hai, trong bối cảnh đối đầu giữa hai hệ thống chính trị - xã hội. Cùng với việc duy trì sức mạnh quân sự, các nước lớn ngày càng chú trọng sử dụng những phương thức cạnh tranh phi quân sự nhằm gây ảnh hưởng về giá trị, mô hình phát triển và thể chế chính trị. Sau sự tan rã của chế độ xã hội chủ nghĩa theo mô hình Xô viết ở Liên Xô và các nước Đông Âu, “diễn biến hòa bình” tiếp tục được xác định là một trong những nguy cơ đối với sự ổn định chính trị, độc lập dân tộc và định hướng phát triển của Việt Nam.
Bước sang thế kỷ XXI, dưới tác động của toàn cầu hóa, cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và sự bùng nổ của internet, mạng xã hội, trí tuệ nhân tạo, phương thức tiến hành “diễn biến hòa bình” ngày càng đa dạng, tinh vi và khó nhận diện. Nếu trước đây chủ yếu thông qua phát thanh, báo chí, xuất bản phẩm hoặc hoạt động ngoại giao thì hiện nay, thông tin có thể lan truyền với tốc độ rất nhanh trên không gian mạng, tác động đến nhận thức, tâm lý và dư luận của đông đảo công chúng trong thời gian ngắn.
Trên lĩnh vực tư tưởng, văn hóa, sự thay đổi về âm mưu, thủ đoạn “diễn biến hòa bình” thể hiện ở một số điểm nổi bật.
Trước hết, từ những tác động chủ yếu bên ngoài chuyển sang kết hợp chặt chẽ giữa tác động bên ngoài với kích hoạt các yếu tố bên trong. Trước đây, hoạt động chống phá chủ yếu dựa vào các trung tâm tuyên truyền ở nước ngoài, các đài phát thanh, báo chí, xuất bản phẩm và tổ chức phản động lưu vong. Hiện nay, các thế lực thù địch tìm cách khai thác những vấn đề nảy sinh trong nội bộ xã hội, lợi dụng người có ảnh hưởng trên mạng xã hội, những cá nhân bất mãn, cơ hội chính trị hoặc thiếu hiểu biết để lan truyền thông tin sai lệch, thúc đẩy “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa”. Trọng tâm không còn đơn thuần là tác động từ bên ngoài mà hướng tới kích hoạt những yếu tố bên trong, biến mâu thuẫn nhỏ thành mâu thuẫn lớn, biến nhận thức lệch lạc thành hành động đối kháng.
Cùng với đó, hoạt động tuyên truyền một chiều chuyển sang thao túng nhận thức bằng công nghệ số và dữ liệu lớn. Với sự phát triển của internet, mạng xã hội, trí tuệ nhân tạo, thuật toán đề xuất nội dung và dữ liệu lớn, các hoạt động chống phá có khả năng tiếp cận đúng đối tượng, thời điểm, tâm lý và sở thích của từng cá nhân. Nội dung xuyên tạc được ngụy trang dưới dạng video, clip ngắn, podcast, livestream, infographic, meme, bình luận hoặc những sản phẩm giải trí hấp dẫn. Điều này khiến người tiếp nhận khó phân biệt thông tin khách quan, lành mạnh với thông tin giả mạo, có chủ đích dẫn dắt nhận thức. Đặc biệt, thế hệ trẻ là đối tượng dễ chịu tác động bởi những phương thức truyền thông mới.
Đáng chú ý, thủ đoạn phủ nhận trực diện chuyển sang xuyên tạc mềm, pha trộn thật - giả, đúng - sai để tạo ra sự nghi ngờ. Nếu trước đây các luận điệu chống phá thường mang tính cực đoan, công khai phủ nhận chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và vai trò lãnh đạo của Đảng thì hiện nay, các đối tượng thường sử dụng phương pháp “nửa thật, nửa giả”. Chúng khai thác những hạn chế, yếu kém có thật trong quản lý xã hội, các vụ việc tham nhũng, lãng phí, sai phạm của một số cán bộ để quy kết thành bản chất của chế độ; từ hiện tượng cá biệt suy diễn thành phổ biến, từ một vụ việc cụ thể phủ nhận toàn bộ thành tựu của đất nước qua 40 năm đổi mới. Thay vì tạo sự đối đầu trực tiếp, chúng từng bước hình thành tâm lý hoài nghi, bi quan, mất niềm tin.
Một thay đổi khác là từ chống phá theo từng sự kiện riêng lẻ chuyển sang tiến hành chiến lược lâu dài nhằm cải biến hệ giá trị tư tưởng và nền tảng văn hóa dân tộc. Hoạt động chống phá không chỉ tập trung vào những sự kiện chính trị lớn hoặc thời điểm nhạy cảm mà được triển khai liên tục, có hệ thống. Mục tiêu không dừng lại ở việc phủ nhận một chính sách hay sự kiện lịch sử mà còn hướng tới làm suy giảm lòng yêu nước, tinh thần dân tộc, niềm tin vào Đảng, Nhà nước và chế độ; làm phai nhạt bản sắc văn hóa Việt Nam, cổ súy lối sống thực dụng, cá nhân cực đoan, hưởng thụ, xem nhẹ những giá trị nhân ái, nghĩa tình.
Những biến đổi đó cho thấy “diễn biến hòa bình” trên lĩnh vực tư tưởng, văn hóa hiện nay không chỉ là hoạt động tuyên truyền chống phá đơn thuần mà còn là cuộc cạnh tranh về hệ tư tưởng, giá trị văn hóa và quyền dẫn dắt nhận thức xã hội.
2. Nhận diện những biểu hiện mới và tính chất nguy hiểm của “diễn biến hòa bình”
Từ những thay đổi về phương thức, thủ đoạn, hoạt động “diễn biến hòa bình” trên lĩnh vực tư tưởng, văn hóa đang xuất hiện những biểu hiện mới, tinh vi và nguy hiểm hơn.
Biểu hiện nổi bật nhất là sử dụng trí tuệ nhân tạo, mạng xã hội và công nghệ số để sản xuất, lan truyền thông tin xuyên tạc với tốc độ rất cao. Các đối tượng chống phá sử dụng AI để tạo video giả (deepfake), hình ảnh giả, giọng nói giả, bài viết tự động hoặc bình luận hàng loạt nhằm tạo cảm giác “đồng thuận xã hội”. Chúng tận dụng thuật toán của các nền tảng số để đưa nội dung xuyên tạc đến đông đảo người sử dụng trong thời gian ngắn. Đặc điểm nguy hiểm là thông tin giả được thiết kế rất giống thông tin thật, khiến người tiếp nhận khó phân biệt. Không ít người vô tình chia sẻ, bình luận hoặc phát tán tiếp mà không kiểm chứng nguồn tin, góp phần mở rộng phạm vi tác động của thông tin xấu, độc. Không gian mạng vì thế trở thành một mặt trận tư tưởng đặc biệt quan trọng, nơi cuộc đấu tranh không còn giới hạn bởi biên giới quốc gia, ngày và đêm.
Một biểu hiện đáng chú ý khác là xuyên tạc nền tảng tư tưởng của Đảng thông qua việc bóp méo lịch sử, phủ nhận giá trị truyền thống và hạ thấp những biểu tượng chính trị, nhân cách lớn được xã hội thừa nhận, tôn vinh. Các thế lực thù địch không chỉ trực tiếp phủ nhận chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, lý luận về đường lối đổi mới của Đảng mà còn xuyên tạc lịch sử cách mạng, phủ nhận vai trò lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước trong những thắng lợi của dân tộc; bóp méo các cuộc kháng chiến giải phóng dân tộc, xuyên tạc lịch sử Quân đội nhân dân và Công an nhân dân. Chúng lợi dụng các ngày lễ lớn, sự kiện lịch sử, hoạt động kỷ niệm để phát tán thông tin sai trái, đồng thời tìm cách hạ thấp hình ảnh lãnh tụ, anh hùng dân tộc và những giá trị đã được thực tiễn lịch sử kiểm nghiệm. Mục tiêu sâu xa là làm cho thế hệ trẻ suy giảm niềm tin vào lịch sử dân tộc, vào sự lãnh đạo của Đảng và con đường phát triển đất nước.
Bên cạnh đó, các thế lực thù địch lợi dụng những vấn đề dân chủ, nhân quyền, môi trường, dân tộc, tôn giáo và các sự kiện chính trị - xã hội để kích động tâm lý bất mãn, chống phá chế độ. Những vấn đề được dư luận quan tâm như phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; cải cách bộ máy, thực hiện chính quyền địa phương hai cấp; ô nhiễm môi trường; tranh chấp đất đai; khiếu kiện; những vụ việc liên quan đến dân tộc, tôn giáo và sai phạm của một số cán bộ thường bị khai thác để xuyên tạc bản chất vấn đề. Điểm mới là các đối tượng không phủ nhận ngay từ đầu mà thường tỏ ra “đồng cảm”, “bảo vệ người yếu thế”, “đấu tranh vì công lý”, từ đó từng bước dẫn dắt dư luận theo hướng phủ nhận vai trò lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước. Nếu không được định hướng thông tin kịp thời, những vấn đề cụ thể có thể bị đẩy thành các chiến dịch truyền thông có chủ đích, gây tác động tiêu cực đến ổn định chính trị - xã hội.
Đặc biệt, hoạt động “diễn biến hòa bình” ngày càng hướng trọng tâm tác động vào thế hệ trẻ nhằm thay đổi hệ giá trị, lối sống và bản sắc văn hóa dân tộc. Thông qua phim ảnh, trò chơi điện tử, nền tảng giải trí, mạng xã hội, người nổi tiếng và những xu hướng văn hóa mới, các thế lực chống phá từng bước truyền bá lối sống cá nhân cực đoan, thực dụng, hưởng thụ, phủ nhận trách nhiệm xã hội, xem nhẹ truyền thống dân tộc. Một số nội dung cổ súy “phi chính trị hóa”, phủ nhận vai trò của mục tiêu, lý tưởng cách mạng, cho rằng thanh niên chỉ cần quan tâm đến lợi ích cá nhân mà không cần quan tâm đến vận mệnh quốc gia, dân tộc. Đồng thời, chúng tìm cách làm giảm sức hấp dẫn của các giá trị văn hóa truyền thống, hạ thấp vai trò của gia đình, cộng đồng và đạo đức xã hội, hướng tới hình thành một bộ phận công dân thờ ơ chính trị, thiếu bản lĩnh trước những vấn đề của đất nước, dễ bị dẫn dắt bởi thông tin sai lệch trên không gian mạng.
Điểm nguy hiểm của những biểu hiện mới là tính “mềm hóa”, “phi chính trị hóa” và “phi ý thức hệ”. Các thông tin chống phá thường được ngụy trang dưới danh nghĩa nghiên cứu khoa học, phản biện xã hội, tự do học thuật, tự do sáng tạo văn học, nghệ thuật, quyền con người, quyền tự do ngôn luận hoặc dưới hình thức chia sẻ trải nghiệm cá nhân. Điều đó khiến không ít người, nhất là thanh niên, học sinh, sinh viên và một bộ phận cán bộ, đảng viên, chiến sĩ thiếu bản lĩnh chính trị dễ bị lôi kéo, tiếp nhận mà không nhận thức đầy đủ bản chất vấn đề.
Tác hại của những biểu hiện mới không chỉ dừng lại ở việc làm nhiễu loạn thông tin mà còn từng bước làm xói mòn niềm tin của nhân dân đối với Đảng, Nhà nước và chế độ xã hội chủ nghĩa. Thông qua xuyên tạc lịch sử dân tộc, phủ nhận vai trò lãnh đạo của Đảng, hạ thấp hình tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh, phủ nhận những thành tựu của công cuộc đổi mới, các thế lực thù địch tìm cách tạo ra sự hoài nghi, dao động về tư tưởng, làm suy giảm sự thống nhất trong nhận thức và hành động của xã hội.
Nguy hiểm hơn, hoạt động “diễn biến hòa bình” còn hướng mạnh vào thúc đẩy “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” trong nội bộ, tác động đến đội ngũ cán bộ, đảng viên, văn nghệ sĩ, trí thức và những người có ảnh hưởng trên không gian mạng. Khi những nhận thức sai trái được lan truyền từ những người có uy tín, mức độ tác động có thể sâu rộng hơn so với hoạt động tuyên truyền công khai. Cùng với đó, việc sử dụng công nghệ số tạo lập hình ảnh, âm thanh, video giả mạo với độ chân thực cao khiến việc phân biệt thật - giả ngày càng khó khăn, đe dọa an ninh tư tưởng, tác động tiêu cực đến an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội và khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
3. Định hướng đấu tranh phản bác những biểu hiện mới của “diễn biến hòa bình”
Trước những âm mưu, thủ đoạn ngày càng tinh vi, phức tạp, việc chủ động phòng ngừa, đấu tranh làm thất bại những biểu hiện mới của “diễn biến hòa bình” trên lĩnh vực tư tưởng, văn hóa đòi hỏi phải triển khai đồng bộ nhiều giải pháp.
Thứ nhất, tiếp tục củng cố vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng, nâng cao “sức đề kháng” về chính trị, tư tưởng cho cán bộ, đảng viên, chiến sĩ và nhân dân thông qua việc đổi mới mạnh mẽ nội dung, phương pháp giáo dục lý luận chính trị, lịch sử dân tộc, truyền thống cách mạng, tư tưởng Hồ Chí Minh và chủ nghĩa Mác – Lênin, chú trọng bồi dưỡng khả năng nhận diện thông tin sai trái, kỹ năng phân tích, phản biện. Đây là giải pháp nền tảng, lâu dài, có ý nghĩa quyết định đối với hiệu quả đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch.
Thứ hai, đổi mới toàn diện công tác tuyên truyền, truyền thông chính thống theo hướng nhanh hơn, hấp dẫn hơn và có sức thuyết phục cao hơn. Trong môi trường truyền thông số, tốc độ lan truyền thông tin có ảnh hưởng lớn đến hiệu quả định hướng dư luận. Vì vậy, các cơ quan báo chí, truyền thông, xuất bản cần chuyển mạnh từ tư duy “đưa tin” sang tư duy “dẫn dắt thông tin”, chủ động cung cấp thông tin chính xác, đầy đủ, kịp thời, minh bạch về những vấn đề được xã hội quan tâm. Đồng thời, tăng cường sử dụng các sản phẩm truyền thông đa phương tiện, video ngắn, infographic, podcast, nền tảng số và mạng xã hội để lan tỏa thông tin tích cực, tạo sức hấp dẫn đối với giới trẻ. Việc lấy cái đẹp dẹp cái xấu, lấy thông tin tích cực đẩy lùi thông tin tiêu cực cần trở thành phương thức tuyên truyền chủ đạo trong bối cảnh hiện nay.
Thứ ba, nâng cao chất lượng, tính chiến đấu và tính thuyết phục của lực lượng 35 trong đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trên không gian mạng. Đấu tranh phản bác hiện nay không chỉ đòi hỏi bản lĩnh chính trị mà còn yêu cầu trình độ công nghệ, kỹ năng truyền thông và khả năng tương tác xã hội. Vì vậy, cần xây dựng đội ngũ chuyên gia, cộng tác viên, nhà khoa học, nhà báo, văn nghệ sĩ, cán bộ tuyên giáo và lực lượng 35 có kiến thức liên ngành, am hiểu công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và xu hướng truyền thông hiện đại. Việc đấu tranh, phản bác phải dựa trên cơ sở khoa học, bằng chứng xác thực, lập luận chặt chẽ, ngôn ngữ chuẩn mực, tránh cực đoan, áp đặt hoặc tranh luận cảm tính. Đồng thời, chủ động phát hiện sớm các luận điệu xuyên tạc mới để phản bác ngay từ khi xuất hiện, không để hình thành những “điểm nóng” dư luận.
Thứ tư, hoàn thiện cơ chế quản lý nhà nước về không gian mạng, phát huy sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị trong bảo vệ an ninh tư tưởng, văn hóa. Cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật, cơ chế quản lý, chế tài xử lý các hành vi lợi dụng internet, mạng xã hội để chống phá đất nước; tăng cường hợp tác quốc tế trong quản lý các nền tảng xuyên biên giới. Các cơ quan chức năng cần ứng dụng mạnh mẽ trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và công nghệ phân tích để kịp thời phát hiện, ngăn chặn, xử lý các chiến dịch truyền thông xấu, độc, tin giả, deepfake và hoạt động thao túng thông tin. Đồng thời, phát huy vai trò phối hợp giữa các cơ quan Đảng, Nhà nước, lực lượng vũ trang, nhất là Lực lượng 47 trong Quân đội, báo chí, cơ sở giáo dục, các tổ chức chính trị - xã hội và gia đình trong xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh.
Thứ năm, cần chú trọng xây dựng hệ giá trị văn hóa, con người Việt Nam và không gian văn hóa số lành mạnh, tạo “sức đề kháng” từ gốc đối với những âm mưu “diễn biến hòa bình”. Đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch chỉ thật sự mang lại hiệu quả bền vững khi được kết hợp chặt chẽ với xây dựng. Vì vậy, cần tiếp tục phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, có bản lĩnh chính trị vững vàng, đạo đức trong sáng, trách nhiệm xã hội và năng lực hội nhập quốc tế. Đặc biệt, chú trọng hình thành văn hóa ứng xử trên không gian mạng, nâng cao năng lực số, kỹ năng số và ý thức công dân số cho mọi tầng lớp nhân dân, nhất là thế hệ trẻ. Đồng thời, khuyến khích sáng tạo nhiều sản phẩm văn hóa, văn học, nghệ thuật, điện ảnh, báo chí và nội dung số có giá trị tư tưởng, nhân văn cao, góp phần lan tỏa những giá trị tích cực, củng cố niềm tin xã hội và tăng cường sức hấp dẫn của văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên số.
Đấu tranh phòng, chống “diễn biến hòa bình” trên lĩnh vực tư tưởng, văn hóa không chỉ là nhiệm vụ cấp bách trước mắt mà còn là cuộc đấu tranh thường xuyên, lâu dài và đầy thách thức trong tình hình mới. Trước những âm mưu, thủ đoạn chống phá ngày càng tinh vi, phức tạp, việc giữ vững nền tảng tư tưởng của Đảng, bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc và củng cố niềm tin của nhân dân đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ, quyết liệt của cả hệ thống chính trị dưới sự lãnh đạo của Đảng. Kết hợp chặt chẽ giữa “xây” và “chống”, lấy cái đẹp dẹp cái xấu, lấy thông tin chính thống đẩy lùi tin giả sẽ tạo nên sức mạnh tổng hợp, góp phần bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền, giữ vững ổn định chính trị - xã hội và đưa đất nước phát triển bền vững trên con đường xã hội chủ nghĩa.
