Các loại tên lửa Iran và tầm bắn ước tính của chúng (Ảnh: Al Jazeera).
Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) vừa tuyên bố dỡ bỏ giới hạn tầm bắn tên lửa, một động thái được cho là nhằm tăng cường năng lực răn đe và chuyển hướng sang học thuyết quân sự mang tính "tấn công". Thông báo này được đưa ra trong bối cảnh căng thẳng leo thang với Mỹ và Israel, cùng với những nỗ lực ngoại giao nhằm chấm dứt xung đột.
Chuẩn tướng Hossein Mohebbi, người phát ngôn IRGC, khẳng định tại Tehran hôm 7/11: "Giới hạn này đã được dỡ bỏ đối với chúng tôi". Mặc dù ông Mohebbi không tiết lộ liệu Iran đã sở hữu các loại tên lửa vượt quá giới hạn 2.000km hay chưa, nhưng ông nhấn mạnh rằng Iran sẽ chứng minh năng lực của mình bằng hành động.
Quyết định này được đưa ra chỉ vài ngày sau khi Lãnh tụ Tối cao Iran cảnh báo về sự đáp trả "không giới hạn về địa lý" đối với bất kỳ mối đe dọa nào từ Mỹ hoặc Israel. Ông cũng kêu gọi chấm dứt tình trạng "không chiến tranh, không hòa bình" trong bối cảnh eo biển Hormuz đầy biến động và Mỹ đang áp đặt lệnh phong tỏa hải quân đối với các cảng biển của Iran.
Tầm vươn của tên lửa Iran: Đến đâu?
Trên thực tế, Iran đã có khả năng vận hành các loại tên lửa với tầm bắn vượt quá 2.000km, nhưng trước đây vẫn duy trì giới hạn này để tập trung vào mục tiêu răn đe trong khu vực. Với việc dỡ bỏ giới hạn, tên lửa của Iran có khả năng vươn tới toàn bộ bán đảo Ả rập, khu vực Levant, phần lớn Ai Cập, cũng như một số quốc gia ở Đông Nam Âu như Hy Lạp, Bulgaria, Romania, Albania, Serbia,...
Đối với các quốc gia Vùng Vịnh, thông báo này không tạo ra thay đổi đáng kể, vì các mục tiêu này vốn đã nằm trong tầm bắn 2.000km và từng nhiều lần hứng chịu các đợt tấn công bằng tên lửa từ Iran kể từ khi Mỹ và Israel phát động cuộc chiến vào ngày 28/2.
Tuy nhiên, sự thay đổi này có thể giúp Iran bố trí một số bệ phóng tên lửa ở khu vực phía đông đất nước, nơi đòi hỏi tầm bắn xa hơn mới có thể vươn tới Israel. Mỹ cùng các đồng minh châu Âu lo ngại rằng Iran có khả năng nhắm vào các căn cứ của Mỹ tại Ấn Độ Dương và châu Âu.
Vào tháng 3, Vương quốc Anh cáo buộc Iran đã phóng tên lửa về phía căn cứ chung Mỹ - Anh tại Diego Garcia, cách Iran khoảng 4.000km. Tehran phủ nhận việc nhắm mục tiêu vào căn cứ này, cho rằng đây là một chiến dịch "cờ giả" do Israel dàn dựng.
Các quan chức Mỹ cũng nhận định rằng công nghệ từ chương trình không gian của Iran có thể được chuyển đổi để chế tạo tên lửa đạn đạo xuyên lục địa. Hiện tại, Iran chưa sở hữu tên lửa đạn đạo xuyên lục địa trong kho vũ khí của mình.
Muhanad Seloom, phó giáo sư về chính trị quốc tế và an ninh tại Viện Nghiên cứu Sau đại học Doha, nhận định vụ phóng nhắm vào Diego Garcia đã giúp Iran đạt được mục đích truyền tải thông điệp. Ông nói: "Iran phủ nhận việc thực hiện hành động đó, nhưng họ muốn phát đi tín hiệu rằng mình có năng lực này. Vì vậy, họ thực sự có năng lực đó".
Mohamed Taheri, một chuyên gia phân tích an ninh người Iran, cũng khẳng định trên truyền hình nhà nước rằng tầm bắn đã không còn là rào cản kỹ thuật đối với Iran từ giữa thập niên 2010. "Nếu tăng tầm bắn lên 4.000km, chúng ta chắc chắn có thể vươn tới phần lớn châu Âu và cả phần lớn khu vực Bắc Phi", ông Taheri nói thêm.
Phản ứng của châu Âu trước mối đe dọa tên lửa từ Iran
Thông báo của IRGC về việc chấm dứt giới hạn tầm bắn dường như đánh dấu một sự thay đổi so với những cam kết mà Tehran từng đưa ra với châu Âu. Mối quan hệ giữa châu Âu và Iran đã trở nên xấu đi do các vấn đề liên quan đến chương trình hạt nhân của Iran.
Việc Liên minh châu Âu liệt IRGC vào danh sách các tổ chức "khủng bố", cùng với việc cho phép Mỹ sử dụng các căn cứ quân sự trên lãnh thổ châu Âu, đã khiến Iran tức giận.
Trong năm nay, Iran đã nhiều lần cảnh báo Bulgaria về sự hiện diện của máy bay Mỹ trên lãnh thổ nước này. Vào tháng 4, Tehran đã gửi công hàm ngoại giao cảnh báo Bulgaria không nên cho phép máy bay quân sự Mỹ sử dụng các sân bay của họ cho những hoạt động nhắm vào Iran.
Vào tháng 8, hai nguồn tin từ phía Iran tiết lộ với Financial Times rằng các căn cứ của Mỹ tại những quốc gia như Bulgaria đã được xác định là các mục tiêu tiềm năng. Họ mô tả mối đe dọa đối với châu Âu là có thật, nhưng chỉ giới hạn ở khu vực phía nam và đông nam lục địa này.
Tháng trước, người đứng đầu cơ quan tình báo Anh cho biết Iran dường như đang gia tăng các hoạt động nhắm vào những căn cứ quân sự tại châu Âu. Sự việc này đã khiến Mỹ phải rút các máy bay quân sự khỏi căn cứ không quân Fairford của Không quân Hoàng gia Anh (RAF) vào đầu tháng này do lo ngại về an ninh. Tehran phủ nhận mọi liên quan, gọi đây là một chiến dịch “cờ giả”.
Theo The Wall Street Journal, hôm 9/11, quân đội Mỹ đã di dời các máy bay khỏi một căn cứ khác tại Anh là RAF Mildenhall “trước mối đe dọa từ Iran”. Các máy bay tiếp nhiên liệu đã được chuyển đến Đức và những địa điểm khác.
Ông Taheri, một quan chức Iran, cho biết: “Trong cuộc chiến này, có khả năng chúng ta sẽ gạt bỏ những hạn chế về địa lý - vốn xuất phát từ quan hệ ngoại giao với một số quốc gia - và thậm chí có thể tấn công cả các căn cứ quân sự nằm trên lãnh thổ châu Âu”.
Tuy nhiên, chuyên gia Seloom thuộc Viện Nghiên cứu Sau đại học Doha nhận định thông báo này “đáng lo ngại… nhưng chưa đến mức báo động” đối với các chính phủ châu Âu. Ông giải thích rằng tên lửa sẽ phải bay một quãng đường rất xa mới có thể chạm tới lục địa châu Âu hoặc Vương quốc Anh, điều này tạo điều kiện cho các quốc gia thành viên NATO có tài sản trong khu vực kịp thời nhận cảnh báo sớm và đánh chặn.
Ông Seloom cảnh báo rằng tình thế có thể thay đổi nếu Iran bị coi là mối đe dọa đối với an ninh quốc tế.
Tại sao Iran lại đi "nước cờ" cứng rắn vào lúc này?
Vì đây là giới hạn do chính Iran tự đặt ra, nên họ có thể từ bỏ nó bất cứ lúc nào. Trong nhiều năm, IRGC khẳng định giới hạn này nhằm trấn an các quốc gia châu Âu rằng họ sẽ không trở thành mục tiêu tấn công.
Mohebbi, phát ngôn viên của IRGC, còn đi xa hơn khi tuyên bố rằng nếu Iran quyết định thay đổi học thuyết hạt nhân và chế tạo bom, họ sẽ thực hiện các bước chuẩn bị cần thiết.
Một cách lý giải là đây là chiến lược răn đe: một lời cảnh báo gửi tới Washington và các chính phủ châu Âu - nơi đặt các căn cứ máy bay của Mỹ - rằng bất kỳ cuộc tấn công mới nào cũng có thể vấp phải phản ứng trên quy mô rộng hơn.
Tehran cũng đang tìm kiếm lợi thế ngoại giao trong bối cảnh các nỗ lực chấm dứt xung đột đang diễn ra. Họ có thể đưa việc áp đặt lại giới hạn này ra như một sự nhượng bộ, ngụ ý rằng bất kỳ sự kiềm chế nào về tầm bắn cũng đều có cái giá của nó trên bàn đàm phán.
Chuyên gia Seloom lập luận rằng Tehran nhận thấy một khoảng thời gian ngắn trước khi Quốc hội Mỹ khóa mới nhóm họp vào tháng 1, giai đoạn mà Tổng thống Donald Trump sẽ muốn đạt được một thỏa thuận để có thể coi đó là một thành tựu.
Theo ông, quyết định dỡ bỏ giới hạn này “về cơ bản là nhằm thúc ép chính quyền Tổng thống Trump đi đến một thỏa thuận, chứ không phải để khơi mào một chiến dịch hành động quân sự khác”. Trước khi cuộc chiến nổ ra, Iran sở hữu kho tên lửa đạn đạo lớn nhất tại Trung Đông, với số lượng ước tính từ 2.500 đến 6.000 quả tên lửa.
