Trên cơ sở kế thừa và phát triển các quan điểm của Nghị quyết số 28-NQ/TW khóa XIII, đồng thời đáp ứng những yêu cầu mới phù hợp với mô hình tổ chức hệ thống chính trị sau sắp xếp và nhiệm vụ phát triển đất nước trong giai đoạn mới, Nghị quyết số 29-NQ/TW đã xác định mục tiêu quan trọng là tạo chuyển biến về chất lượng, hiệu lực, hiệu quả phương thức lãnh đạo, cầm quyền theo hướng khoa học, dân chủ, pháp quyền, hiện đại, vì lợi ích quốc gia, dân tộc và Nhân dân. Điều đó cho thấy, phát huy dân chủ là một yêu cầu của chính quá trình đổi mới phương thức lãnh đạo. Việc dựa vào dân, lắng nghe dân và chịu sự giám sát của dân cần được thể hiện trong cách chuẩn bị quyết sách, tổ chức thực hiện và xem xét trách nhiệm theo đúng tinh thần trong tư tưởng Hồ Chí Minh: “Gốc có vững cây mới bền, Xây lầu thắng lợi trên nền nhân dân”.
1. Phát huy vai trò chủ thể của Nhân dân
Theo Nghị quyết, Nhân dân thực hiện quyền làm chủ thông qua tham gia xây dựng Đảng, xây dựng Nhà nước, giám sát hoạt động của hệ thống chính trị, đóng góp và thụ hưởng thành quả phát triển. Phương châm “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng” tiếp tục được nhấn mạnh. Từ đó, việc phát huy quyền làm chủ cần được cụ thể hóa trong từng khâu của quá trình lãnh đạo, từ chuẩn bị chủ trương đến tổ chức thực hiện, kiểm tra và đánh giá.
Sự tham gia của Nhân dân có ý nghĩa đối với chất lượng và khả năng thực hiện chủ trương. Khi được cung cấp thông tin đầy đủ, được trao đổi và phản ánh những vấn đề từ đời sống, người dân có thêm điều kiện để đóng góp ý kiến và tham gia thực hiện. Đồng thời, cơ quan có trách nhiệm có thể nhận diện sớm những bất cập, điều chỉnh cách tổ chức thực hiện cho phù hợp. Đây là cơ sở để tăng cường đồng thuận trên nền tảng thông tin minh bạch và lợi ích chính đáng của Nhân dân.
2. Lắng nghe Nhân dân ngay từ khâu hoạch định chủ trương
Một yêu cầu quan trọng của Nghị quyết 29-NQ/TW là nâng cao chất lượng xây dựng và tổ chức thực hiện nghị quyết. Đặt trong mối quan hệ với quyền làm chủ của Nhân dân, yêu cầu ấy thể hiện ở việc mở rộng sự tham gia, tiếp nhận phản hồi và nâng cao trách nhiệm của chủ thể quyết định.
Các chủ trương lớn phải được lấy ý kiến rộng rãi trong Nhân dân. Việc tham vấn chuyên gia, nhà khoa học, doanh nghiệp được đặt trong quá trình nghiên cứu, đánh giá tác động, dự báo rủi ro và lựa chọn phương án. Vì vậy, lấy ý kiến cần được tổ chức từ khi còn có khả năng điều chỉnh dự thảo, để ý kiến đóng góp có giá trị đối với nội dung quyết sách.
Đối với những vấn đề mới, khó, chưa có tiền lệ, Nghị quyết yêu cầu thí điểm có kiểm soát theo thẩm quyền. Trong tổ chức thực hiện, cần coi phản ánh của người dân là một nguồn thông tin để đánh giá tác động thực tế, nhận diện những điều chưa phù hợp trước khi xem xét mở rộng.
Nghị quyết cũng đặt ra việc thiết lập kênh tiếp nhận, xử lý, phản hồi ý kiến của Nhân dân và doanh nghiệp. Từ yêu cầu này, cần xác định rõ đơn vị tiếp nhận, trách nhiệm xử lý và cách thông báo kết quả; tránh tình trạng thu thập nhiều ý kiến nhưng không theo dõi việc giải quyết.
Cùng với đó, việc tạo điều kiện để cán bộ, đảng viên góp ý, phản biện chủ trương, chính sách là một nội dung được nêu trong Nghị quyết. Phát huy dân chủ trong Đảng cần gắn với tinh thần cầu thị, tôn trọng ý kiến có căn cứ và trách nhiệm tiếp thu của tổ chức, cá nhân có thẩm quyền.
3. Gắn hiệu quả lãnh đạo với sự hài lòng của Nhân dân
Nghị quyết 29-NQ/TW đặt sự hài lòng của Nhân dân trong hệ thống tiêu chí xem xét hiệu quả lãnh đạo, cầm quyền, cùng với chất lượng quyết sách, kết quả thực hiện và sự phát triển của đất nước. Bởi vậy, đánh giá cần đi vào tác động thực tế của chủ trương đối với đời sống, thay vì chỉ xem xét số lượng văn bản hoặc hoạt động đã triển khai.
Yêu cầu này đòi hỏi kết hợp việc tuân thủ đúng nguyên tắc, quy trình và pháp luật với trách nhiệm tạo ra kết quả thiết thực cho Nhân dân. Ý kiến của người dân cần được tiếp nhận qua những kênh phù hợp, có phương pháp tổng hợp và kiểm chứng. Mức độ hài lòng là căn cứ quan trọng, song cần được xem xét cùng chất lượng giải quyết công việc, điều kiện thực hiện và hiệu quả lâu dài; tránh đánh giá hình thức hoặc chạy theo chỉ số.
4. Kiểm soát quyền lực bằng công khai minh bạch và trách nhiệm giải trình
Quyền làm chủ của Nhân dân chỉ thực chất khi quyền lực được kiểm soát. Theo Nghị quyết, quyền lực được giao phải được kiểm soát bằng thể chế, quy trình, dữ liệu và cơ chế công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình. Khi thông tin được công khai, người dân có cơ sở để kiểm tra, giám sát; khi có trách nhiệm giải trình, người có thẩm quyền phải trả lời trước Nhân dân về quyết định của mình.
Công tác kiểm tra, giám sát được định hướng theo hướng chủ động phòng ngừa, cảnh báo sớm và đồng hành với tổ chức thực hiện. Vận dụng yêu cầu này, khi một nhiệm vụ chậm tiến độ, cần phân tích nguyên nhân cụ thể, từ vướng mắc về quy định, nguồn lực, phối hợp đến trách nhiệm của cán bộ, để có biện pháp xử lý phù hợp. Việc làm rõ nguyên nhân cũng giúp tránh quy trách nhiệm thiếu căn cứ hoặc bỏ sót trách nhiệm của cấp giao nhiệm vụ.
Trong bối cảnh vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, việc giao thẩm quyền cho cấp xã cần gắn với nguồn lực, năng lực thực hiện và kiểm soát quyền lực. Đây là yêu cầu cần được cụ thể hóa và kiểm tra trong thực tế, không thể mặc nhiên coi đã được bảo đảm ở mọi địa phương. Với vị trí trực tiếp giải quyết công việc của người dân, cấp xã cần tổ chức tốt việc công khai thông tin, tiếp nhận kiến nghị và giải trình trong phạm vi thẩm quyền.
Từ những nội dung trên, để quyền làm chủ của Nhân dân đi vào thực chất cần bảo bảo một số yêu cầu sau:
(1) Đối với cấp ủy, tổ chức đảng, cần cụ thể hóa Nghị quyết phù hợp với chức năng, nhiệm vụ và điều kiện địa phương; công khai theo quy định các chủ trương, kế hoạch liên quan trực tiếp đến đời sống người dân; định kỳ xem xét kết quả giải quyết công việc và ý kiến phản hồi của Nhân dân.
(2) Đối với cán bộ, đảng viên, cần nêu cao tinh thần trọng dân, gần dân, có trách nhiệm với dân; thực hiện nghiêm việc tiếp dân, đối thoại và xử lý kiến nghị chính đáng. Trách nhiệm phục vụ phải được thể hiện qua tiến độ, chất lượng giải quyết công việc và việc giải thích rõ những nội dung chưa thể giải quyết.
(3) Đối với Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị – xã hội, cần tập trung giám sát những vấn đề thiết thân, bám sát cơ sở và phản ánh trung thực tâm tư, nguyện vọng của Nhân dân. Sau giám sát, cần theo dõi việc trả lời, thực hiện kiến nghị, qua đó nâng cao hiệu quả của hoạt động đại diện và phản biện xã hội.
(4) Đối với mỗi người dân, việc chủ động tìm hiểu chủ trương, chính sách, góp ý có căn cứ và tham gia giám sát theo quy định là cách thực hiện quyền làm chủ gắn với trách nhiệm công dân. Đồng thời, cần phân biệt góp ý, phản biện có tính xây dựng với thông tin sai lệch, xuyên tạc; khuyến khích trao đổi thẳng thắn, tôn trọng sự thật và lợi ích chung.
(5) Ứng dụng dữ liệu, trí tuệ nhân tạo có kiểm soát để nắm bắt tâm tư, nguyện vọng của cán bộ, đảng viên và Nhân dân; đồng thời đẩy mạnh kiểm tra, giám sát trên nền tảng số. Những công cụ này có thể hỗ trợ tổng hợp phản ánh, theo dõi tiến độ xử lý và phát hiện vấn đề cần quan tâm, với điều kiện dữ liệu được kiểm chứng và sử dụng đúng mục đích.
Phát huy quyền làm chủ của Nhân dân là một nội dung quan trọng trong đổi mới phương thức lãnh đạo, cầm quyền của Đảng theo tinh thần Nghị quyết 29-NQ/TW. Giá trị của yêu cầu này cần được thể hiện bằng cơ chế để người dân tham gia, bằng trách nhiệm tiếp thu, giải trình và bằng kết quả giải quyết những vấn đề từ thực tiễn. Khi những cơ chế ấy được thực hiện nghiêm túc, thường xuyên và có kiểm tra, việc đổi mới phương thức lãnh đạo sẽ có thêm cơ sở để củng cố niềm tin, phát huy sự đồng thuận và sức sáng tạo của Nhân dân trong phát triển đất nước.
