Quốc hội khóa VI với việc thiết lập bộ máy Nhà nước thống nhất

Quốc hội khóa VI (1976-1981), Quốc hội của nước Việt Nam thống nhất đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ của mình, trong đó có việc xây dựng tổ chức, bộ máy Nhà nước thống nhất

Yêu cầu về một Quốc hội của đất nước thống nhất

Trải qua hai cuộc kháng chiến trường kỳ, gian khổ của cả dân tộc chống ngoại xâm, với Đại thắng mùa Xuân năm 1975, đất nước được thống nhất, non sông thu về một mối. Đất nước thống nhất về lãnh thổ nhưng chưa thống nhất về tổ chức nhà nước, còn tồn tại hai hệ thống chính quyền khác nhau giữa miền Bắc và miền Nam. Miền Bắc vận hành theo mô hình nhà nước xã hội chủ nghĩa, trong khi miền Nam mới giải phóng đang trong quá trình chuyển tiếp. Yêu cầu cấp thiết phải thống nhất về mặt thể chế và tổ chức bộ máy nhà nước trên phạm vi cả nước.

Để hoàn thành sự nghiệp thống nhất đất nước về mặt Nhà nước, đặt cơ sở pháp lý vững chắc cho công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội trên phạm vi cả nước, việc bầu ra một Quốc hội mới thể hiện được ý chí, nguyện vọng của nhân dân hai miền Nam Bắc là rất quan trọng. Tháng 4/1976, cuộc Tổng tuyển cử bầu Quốc hội chung cho cả nước được tiến hành, đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong tiến trình thống nhất nhà nước. Quốc hội khóa VI (1976-1981) có sứ mệnh lịch sử đặc biệt: thực hiện việc thống nhất nhà nước, xây dựng và hoàn thiện bộ máy quyền lực nhà nước của nước Việt Nam thống nhất.

Trong tiến trình thực hiện nhiệm vụ thiết lập bộ máy Nhà nước thống nhất, ngày 03/01/1976, Bộ Chính trị ban hành Chỉ thị số 228-CT/TW Về việc lãnh đạo công cuộc tuyển cử bầu Quốc hội chung của cả nước. Chỉ thị nêu rõ: “Theo Nghị quyết Hội nghị lần thứ 24 của Trung ương Đảng, nhiệm vụ chiến lược của cách mạng Việt Nam trong giai đoạn mới là: “Hoàn thành sự nghiệp thống nhất nước nhà, đưa cả nước tiến nhanh, tiến mạnh, tiến vững chắc lên chủ nghĩa xã hội… Thống nhất nước nhà càng sớm thì càng phát huy nhanh sức mạnh toàn diện của Tổ quốc. Trong toàn bộ sợi dây chuyền của sự nghiệp hoàn thành thống nhất Tổ quốc hiện nay, khâu chính mà Đảng ta phải nắm lấy để lãnh đạo nhân dân ta làm cho tốt là thực hiện thống nhất nước nhà về mặt Nhà nước”[1].

Thời điểm này, ở miền Bắc, Quốc hội là cơ quan quyền lực cao nhất của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa; chính quyền các cấp có Hội đồng nhân dân và Ủy ban hành chính. Ở miền Nam có Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam và Hội đồng cố vấn của Chính phủ, Ủy ban Trung ương Liên minh các lực lượng dân tộc, dân chủ và hòa bình Việt Nam, Ủy ban nhân dân cách mạng ở địa phương. Trong bối cảnh đó, Đảng ta đã sớm nhận thức được yêu cầu, nhiệm vụ cấp bách đặt ra lúc đó là phải hoàn thành thống nhất đất nước về mặt nhà nước.

Ban Chấp hành Trung ương Đảng Lao động Việt Nam đã xác định “Thống nhất đất nước vừa là nguyện vọng tha thiết bậc nhất của đồng bào cả nước, vừa là quy luật khách quan của sự phát triển cách mạng Việt Nam, của lịch sử dân tộc Việt Nam”[2].

Việc bầu thành công một Quốc hội thống nhất năm 1976 góp phần vào thắng lợi chung của cách mạng Việt Nam trong thời kỳ mới. Quốc hội chung “là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất của nước Việt Nam hoàn toàn độc lập, Quốc hội đó sẽ xác định thể chế Nhà nước, bầu ra các cơ quan lãnh đạo của Nhà nước và quy định Hiến pháp mới của nước Việt Nam thống nhất”[3].

Trước đó, trong quá trình thống nhất đất nước về mặt Nhà nước, một số cơ quan, tổ chức được thành lập trong thời kỳ chống Mỹ không còn phù hợp được tiến hành sáp nhập hoặc giải thể. Ngày 20/9/1975, Ban Bí thư ra Nghị quyết giải thể Ban miền Nam của Trung ương Đảng. Ngày 03/12/1975, Ban Bí thư ra quyết định hợp nhất Bộ Ngoại giao nước của Cộng hòa miền Nam Việt Nam với Bộ Ngoại giao nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa thành cơ quan ngoại giao của Nhà nước Việt Nam thống nhất[4].

Theo quyết định của Hội đồng bầu cử toàn quốc, cuộc Tổng tuyển cử bầu Quốc hội chung của nước Việt Nam thống nhất được tổ chức vào ngày 25/4/1976.

Cuộc bầu cử đã thành công rực rỡ.

Quốc hội biểu quyết thông qua Quốc kỳ, Quốc huy, Quốc ca tại Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội thống nhất, ngày 2/7/1976 (Ảnh tư liệu)

Thực hiện nhiệm vụ thiết lập bộ máy nhà nước thống nhất

Từ ngày 24/6 đến ngày 3/7/1976, Quốc hội chung của cả nước (Quốc hội khóa VI-với ý nghĩa kế tục Quốc hội khóa V kể từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945) tiến hành kỳ họp thứ nhất tại Hà Nội, quyết định các vấn đề trọng đại của đất nước như tên nước, Quốc huy, Quốc kỳ, Thủ đô, Quốc ca, tên mới của thành phố Sài Gòn - Gia định, bầu các chức danh chủ chốt của Nhà nước và phê duyệt danh sách 39 thành viên Hội đồng Chính phủ…[5].

Quốc hội quyết định lấy tên nước là Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam; Quốc kỳ là lá cờ đỏ sao vàng; Quốc ca là bài Tiến quân ca; Quốc huy mang dòng chữ Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam; Thủ đô của nước Việt Nam thống nhất là Hà Nội; thành phố Sài Gòn chính thức đổi tên là thành phố Hồ Chí Minh.

Những quyết định này có ý nghĩa khẳng định chủ quyền quốc gia và sự thống nhất toàn diện của đất nước.

Quốc hội khóa VI đã tiến hành tổ chức lại toàn bộ hệ thống cơ quan nhà nước: Bầu các chức danh lãnh đạo cao nhất của nhà nước; Thành lập và kiện toàn các cơ quan trung ương: Chính phủ (cơ quan hành pháp), Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao.

Quốc hội đã bầu ra chức vụ lãnh đạo các cao các cơ quan cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam:

Chủ tịch Ủy ban Thường vụ Quốc hội: Trường Chinh.

Chủ tịch nước: Tôn Đức Thắng.

Các Phó Chủ tịch nước: Nguyễn Lương Bằng và Nguyễn Hữu Thọ.

Thủ tướng Chính phủ Phạm Văn Đồng.

Các Phó Thủ tướng: Phạm Hùng, Huỳnh Tấn Phát, Võ Nguyên Giáp, Nguyễn Duy Trinh, Lê Thanh Nghị, Võ Chí Công, Đỗ Mười.

Chính phủ Việt Nam thống nhất gồm 23 bộ:

Bộ Nội vụ: Bộ trưởng Trần Quốc Hoàn,

Bộ Ngoại giao: Bộ trưởng Nguyễn Duy Trinh

Bộ Quốc phòng: Bộ trưởng Võ Nguyên Giáp.

Bộ Nông nghiệp: Bộ trưởng Võ Thúc Đồng

Bộ Lâm nghiệp: Bộ trưởng Hoàng Văn Kiểu

Bộ Thủy lợi: Bộ trưởng Nguyễn Thanh Bình

Bộ Cơ khí và Luyện kim: Bộ trưởng Nguyễn Côn

Bộ Điện và Than: Bộ trưởng Nguyễn Chấn

Bộ Xây dựng: Bộ trưởng Đỗ Mười.

Bộ Giao thông vận tải: Bộ trưởng Phan Trọng Tuệ

Bộ Công nghiệp nhẹ: Bộ trưởng Vũ Tuân

Bộ Lương thực và Thực phẩm: Bộ trưởng Ngô Minh Loan

Bộ Hải sản: Bộ trưởng Võ Chí Công

Bộ Nội thương: Bộ trưởng Hoàng Quốc Thịnh

Bộ Tài chính: Bộ trưởng Đào Thiện Thi

Bộ Lao động: Bộ trưởng Nguyễn Thọ Chân

Bộ Vật tư: Bộ trưởng Trần Sâm

Bộ Văn hóa: Bộ trưởng Nguyễn Văn Hiếu

Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp: Bộ trưởng Nguyễn Đình Tứ

Bộ Giáo dục: Bộ trưởng Nguyễn Thị Bình

Bộ Y tế: Bộ trưởng Vũ Văn Cẩn

Bộ Thương binh và Xã hội: Bộ trưởng Dương Quốc Chính

Và các cơ quan ngang Bộ: Ủy ban Kế hoạch Nhà nước, Ngân hàng Nhà nước, Ủy ban Vật giá Nhà nước, Ủy ban Dân tộc, Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước, Công trình Sông Đà, Công tác Dầu khí, Ủy ban Thanh tra Chính phủ, Bộ trưởng phụ trách công tác văn hóa, giáo dục Phủ Thủ tướng, Bộ trưởng Phủ Thủ tướng, Bộ trưởng phụ trách Văn phòng Phủ Thủ tướng[6].

Quốc hội bầu Ủy ban thường vụ Quốc hội, Hội đồng Chính phủ, Hội đồng Quốc phòng, Chánh án Tòa án Nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện Kiểm sát Nhân dân tối cao.

Việc này đã hoàn thiện cơ cấu bộ máy nhà nước theo nguyên tắc quyền lực nhà nước thống nhất, có sự phân công giữa các cơ quan lập pháp, hành pháp và tư pháp.

Quốc hội còn bầu Ủy ban dự thảo Hiến pháp và quyết định trong khi chưa có Hiến pháp mới thì nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam tổ chức và hoạt động trên cơ sở Hiến pháp năm 1959 của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Ở địa phương, Quốc hội quyết định tổ chức thành ba cấp chính quyền: tỉnh và thành phố trực thuộc trung ương; Cấp huyện và cấp tương đương; Cấp xã và tương đương. Ở mỗi cấp chính quyền đều có Hội đồng nhân dân được bầu theo nguyên tắc phổ thông bình đẳng, trực tiếp, bỏ phiếu kín, và Ủy ban nhân dân là cơ quan chấp hành của Hội đồng nhân dân[7].

Với kết quả của Kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa VI, việc thống nhất đất nước về mặt nhà nước đã hoàn thành. Từ đây, nhiệm vụ tiếp tục hoàn thành thống nhất đất nước trên các lĩnh vực chính trị, tư tưởng, văn hóa, xã hội sẽ gắn liền với việc thực hiện những nhiệm vụ của cách mạng xã hội chủ nghĩa trên phạm vi cả nước.

Đồng chí Nguyễn Hữu Thọ, quyền Chủ tịch nước CHXHCN Việt Nam ký lệnh công bố Hiến pháp mới, sáng 19/12/1980 (Ảnh: Xuân Lâm/TTXVN)

Hiến pháp 1980 – một thành quả quan trọng

Quốc hội khóa VI - Quốc hội của nước Việt Nam thống nhất là sự kế thừa và phát triển liên tục từ Quốc hội khóa I năm 1946, thể hiện sự nhất quán trong đường lối cách mạng của Đảng, Nhà nước và nhân dân ta. Quốc hội khóa VI đã tiếp tục thực hiện trọng trách to lớn của mình trong việc thiết lập cơ cấu lãnh đạo chung của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, bảo đảm tăng cường sự lãnh đạo của Đảng về mọi mặt, phát huy quyền làm chủ tập thể của nhân dân và vai trò quản lý của Nhà nước đối với nền kinh tế, xã hội và đời sống nhân dân.

Với mục tiêu thể chế hóa đường lối chiến lược của Đảng, Quốc hội khóa VI đã hoàn thành trọng trách xây dựng một bản Hiến pháp mới của nước Việt Nam thống nhất, Hiến pháp 1980, thể hiện một bước phát triển mới trong công tác lập hiến. Quốc hội khóa VI đã tập trung sửa đổi, bổ sung và thông qua Hiến pháp năm 1980- Hiến pháp của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội trên phạm vi cả nước theo tinh thần Đại hội IV của Đảng. Từ đây cả nước bước vào thực hiện nhiệm vụ chiến lược chung là xây dựng chủ nghĩa xã hội và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.

Ngày 18/12/1980, tại Kỳ họp thứ 7, Quốc hội khóa VI, Hiến pháp năm 1980 được biểu quyết thông qua. Tính “Nhân dân” được thể hiện rõ nét qua vai trò của Quốc hội. Theo Hiến pháp năm 1980, Quốc hội – cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân, cơ quan quyền lực Nhà nước cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam – có mối quan hệ chi phối tuyệt đối đối với các cơ quan khác trong bộ máy Nhà nước. Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng, các Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng và các thành viên do Quốc hội bầu, chịu sự giám sát và chịu trách nhiệm trước Quốc hội.

Quốc hội khóa VI thực hiện đầy đủ chức năng của cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất: Chức năng lập hiến, lập pháp: xây dựng hệ thống pháp luật thống nhất cho cả nước, đặc biệt là việc ban hành Hiến pháp mới; Chức năng quyết định các vấn đề quan trọng của quốc gia: bao gồm đường lối phát triển kinh tế – xã hội, tổ chức bộ máy nhà nước, quốc phòng, an ninh và đối ngoại; Chức năng giám sát tối cao: bảo đảm các cơ quan nhà nước hoạt động đúng pháp luật và theo đường lối của Đảng. Quốc hội đã quyết định những vấn đề quan trọng hàng đầu trong thời kỳ phát triển mới của dân tộc

Quốc hội khóa VI đã có những đóng góp tích cực vào việc xây dựng hệ thống chính quyền mới ở miền Nam, xây dựng hệ thống pháp luật thống nhất bảo vệ chính quyền trong điều kiện hòa bình, xây dựng chủ nghĩa xã hội trên phạm vi toàn quốc.

Hoàn thành thống nhất đất nước là yêu cầu tất yếu, khách quan của sự phát triển cách mạng Việt Nam và kết quả giành được đó đã thể hiện lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết dân tộc, ý chí thống nhất tổ quốc, quyết tâm xây dựng một nước Việt Nam độc lập, thống nhất của toàn thể nhân dân Việt Nam. Hoàn thành thống nhất đất nước về mặt nhà nước, đồng thời đã tạo ra những điều kiện chính trị cơ bản để phát huy sức mạnh toàn diện của đất nước, những điều kiện thuận lợi để cả nước đi lên chủ nghĩa xã hội, những khả năng to lớn cho bảo vệ tổ quốc và mở rộng quan hệ quốc tế.

Quốc hội khóa VI (1976–1981) đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh lịch sử của mình trong việc thiết lập bộ máy nhà nước thống nhất sau chiến tranh. Với các quyết sách quan trọng như xác lập tên nước, tổ chức lại bộ máy nhà nước và ban hành Hiến pháp năm 1980, Quốc hội đã đặt nền móng cho sự ổn định và phát triển lâu dài của đất nước.

Những thành tựu của Quốc hội khóa VI không chỉ có giá trị trong giai đoạn lịch sử cụ thể mà còn để lại nhiều bài học kinh nghiệm quý báu cho công cuộc xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay.