Tượng đài không chỉ là những công trình mỹ thuật có tính biểu tượng, mà còn là cách một cộng đồng vật chất hóa ký ức, kết nối quá khứ với hiện tại và tương lai. Giá trị của tượng đài không chỉ nằm ở quy mô hay chất liệu, mà còn ở ý nghĩa lịch sử, văn hóa, nghệ thuật và khả năng giáo dục, gắn kết cộng đồng. Bởi vậy, lựa chọn nhân vật, sự kiện, địa điểm và cách tổ chức không gian có ý nghĩa quan trọng trong việc kiến tạo những không gian văn hóa có sức sống lâu dài.

Tượng đài là không gian ký ức quan trọng của cộng đồng. Ảnh minh họa.

Khi đi qua nhiều quốc gia trên thế giới, chúng ta thường nhớ đến một quảng trường, một công trình kiến trúc, một tượng đài. Nhiều tượng đài đã trở thành biểu tượng đến mức chỉ cần nhìn thấy hình ảnh, người ta có thể nhận ra một quốc gia, một thành phố, thậm chí nhận ra một phần lịch sử của dân tộc ấy.

Theo Nghị định số 113/2013/NĐ-CP ngày 02/10/2013 của Chính phủ về hoạt động mỹ thuật, tại mục 3, Điều 3 khẳng định: “Tượng đài, tranh hoành tráng là tác phẩm mỹ thuật có chất liệu bền vững, kích thước lớn, có tính biểu tượng cao, đặt cố định nơi công cộng”. Như vậy, tượng đài là tác phẩm mỹ thuật gắn với lĩnh vực điêu khắc và kiến trúc, là một loại hình văn hóa vật thể mang tính biểu tượng, có giá trị đặc biệt trong đời sống tinh thần của mỗi quốc gia và cộng đồng.

Tượng đài – những giá trị tiêu biểu

Trước hết, tượng đài là ký ức cộng đồng được vật chất hóa. Chúng ta xếp tượng đài vào loại hình văn hóa vật thể, song giá trị quan trọng nhất lại chính là phần “hồn”, là giá trị tinh thần. Con người không thể tái hiện toàn bộ lịch sử của dân tộc, nên sẽ lựa chọn những danh nhân, sự kiện và giá trị tiêu biểu để thể hiện thông qua tượng đài. Vì vậy, tượng đài chính là một phần ký ức lịch sử của cộng đồng được vật chất hóa và tưởng nhớ. Điều này lý giải tại sao những quốc gia có lịch sử lâu đời thường sở hữu một hệ thống tượng đài phong phú. Tượng đài chiến thắng, tượng đài anh hùng dân tộc, tượng danh nhân, đài tưởng niệm những người đã khuất… còn cho biết xã hội hiện tại đang ứng xử với quá khứ như thế nào. Thông qua hình tượng, không gian kiến trúc, các yếu tố biểu trưng, tượng đài giúp những sự kiện của quá khứ hiện diện, giúp thế hệ sau tưởng nhớ, tri ân và suy ngẫm về lịch sử.

Thứ hai, tượng đài mang giá trị văn hóa, bản sắc cộng đồng. Mỗi tượng đài phản ánh một quan niệm thẩm mỹ, kỹ thuật tạo hình, hệ giá trị. Vì vậy, tượng đài có thể trở thành một dấu hiệu nhận diện của địa phương hoặc quốc gia, góp phần củng cố ý thức về nguồn cội, sự gắn kết cộng đồng và lòng tự hào dân tộc. Tượng đài thường là kết quả tổng hợp của điêu khắc, kiến trúc, quy hoạch không gian và nghệ thuật cảnh quan; thường gắn kết hài hòa với không gian quảng trường, công viên hoặc không gian trung tâm của đô thị nhằm tạo điểm nhấn thẩm mỹ.

Thứ ba, tượng đài có ý nghĩa giáo dục truyền thống, phát triển du lịch văn hóa, thương hiệu địa phương. Việc đến thăm một tượng đài khơi gợi người xem liên tưởng đến lịch sử vùng đất, góp phần hình thành thái độ tích cực, ghi nhận sự cống hiến, đức hy sinh, lòng nhân ái,… gắn với các danh nhân, sự kiện được lựa chọn. Nhiều tượng đài trở thành không gian tổ chức lễ tưởng niệm, hoạt động văn hóa, tham quan và học tập, qua đó kết nối di sản với đời sống xã hội hiện tại. Cùng với đó, trong bối cảnh du lịch văn hóa phát triển mạnh, tượng đài góp phần thu hút du khách, phát triển kinh tế và tạo cơ hội giới thiệu lịch sử, văn hóa của dân tộc. Có thể nói, một trong những giá trị quan trọng của tượng đài là khả năng biến ký ức thành bài học, biến không gian vật chất thành không gian văn hóa, góp phần bồi đắp lẽ sống, bản sắc của cộng đồng.

Quy mô, địa điểm và cảnh quan gắn với tượng đài

Trong quan niệm của không ít người, tượng đài thường gắn với sự hoành tráng. Tượng càng cao, quảng trường càng rộng, vật liệu càng bền vững thì dường như tầm vóc của nhân vật, sự kiện càng lớn. Cách nhìn này có sự phù hợp nhất định, song không thể đồng nhất quy mô vật chất với giá trị của tượng đài. Trong khi đó, giá trị cơ bản của tượng đài phụ thuộc nhiều yếu tố khác. Sự lựa chọn danh nhân nào, sự kiện nào sẽ là quan trọng hơn quy mô và chất liệu. Cùng với đó, giá trị thẩm mỹ, nghệ thuật của tượng đài góp phần tạo sức hấp dẫn, thu hút công chúng đến tham quan, tìm hiểu, chia sẻ về công trình, nhất là trên các nền tảng mạng xã hội hiện nay. Vì vậy, cần tránh "hội chứng hoành tráng", bởi kích thước lớn không đồng nghĩa với tính biểu tượng và giá trị nghệ thuật cao. Cần hài hoà giữa tư duy hoành tráng về quy mô với vẻ đẹp nghệ thuật, hài hoà với cảnh quan. Nhất là trong điều kiện nguồn lực của đất nước, của các địa phương có hạn, các công trình văn hóa sử dụng ngân sách cần đặt trong bài toán đầu tư “có trọng tâm, trọng điểm, chất lượng, hiệu quả”.

Địa điểm xây dựng tượng đài không đơn thuần là lựa chọn một khoảng đất để đặt công trình, mà là ở nơi thuận lợi để phát huy giá trị của tượng đài. Vì vậy, tượng đài thường được ưu tiên trước hết là những địa điểm có mối liên hệ trực tiếp với nhân vật, với sự kiện lịch sử hoặc nơi có dấu ấn sâu sắc trong cộng đồng. Trong cách tiếp cận của UNESCO, nhiều địa điểm gắn với các sự kiện lịch sử có thể mang giá trị của những "địa điểm ký ức", nơi cộng đồng lưu giữ, tưởng niệm và diễn giải quá khứ. Khi đó, địa điểm tự thân đã mang ký ức, còn tượng đài làm nhiệm vụ đánh thức và diễn giải ký ức ấy.

Nếu tách tượng đài khỏi “địa điểm ký ức”, hoặc ở nơi cộng đồng ít có điều kiện tiếp cận thuận lợi, thiếu không gian cho hoạt động tưởng niệm, giáo dục truyền thống và sinh hoạt văn hóa sẽ khó phát huy tác dụng. Khi đó, tượng đài dễ trở thành một “ốc đảo ký ức”, khó phát huy giá trị ngay từ khi khánh thành. Vì thế, lựa chọn đúng địa điểm chính là bước đầu tiên để tượng đài không chỉ đứng trong không gian, mà thực sự sống trong ký ức cộng đồng.

Trong bối cảnh hiện nay, địa điểm xây dựng tượng đài còn phải đặt trong tổng thể quy hoạch, kiến trúc, cảnh quan, môi trường, giao thông và đời sống cộng đồng. Quy hoạch địa điểm xây dựng tượng đài cần quan tâm đến vấn đề phát huy giá trị sau khi khánh thành. Đó phải là nơi thuận lợi chăm sóc cảnh quan, tưởng niệm, tổ chức hoạt động giáo dục, kết nối tham quan, du lịch mới phát huy tốt giá trị. Vì vậy, tượng đài ở nhiều nơi có sự gắn kết với địa điểm ký ức, có sự hài hoà với không gian cảnh quan của khuôn viên, quảng trường, công viên,…

Theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam khi xác định “Phát triển văn hoá, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước”, tượng đài cũng được đặt trong mối tương quan này. Vì vậy, nghĩ về việc xây dựng tượng đài, cần xem đó là tư duy kiến tạo một không gian văn hóa nhằm nuôi dưỡng ký ức cộng đồng. Giá trị của tượng đài cần phát huy có thể là giáo dục lịch sử, thẩm mỹ đô thị, thương hiệu địa phương, du lịch văn hóa, công nghiệp sáng tạo và sức mạnh mềm văn hóa Việt Nam.