Từ “tìm người tài đức” đến “nhân tài là nguồn lực chiến lược đặc biệt của quốc gia”

Cách đây 80 năm (20/11/1946-20/11/2026), trong bối cảnh Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vừa mới ra đời, đất nước đứng trước muôn vàn khó khăn, thử thách “giặc đói”, “giặc dốt”, “giặc ngoại xâm”, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết bài “Tìm người tài đức” đăng trên báo Cứu Quốc, số 411, ngày 20/11/1946. Những lời dạy của Người về kiến thiết đất nước phải có nhân tài, về trọng dụng hiền tài và cách hiến kế để tìm nhân tài luôn vẹn nguyên giá trị trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới, cần nhân tài để xây dựng, bảo vệ Tổ quốc

Hồ Chí Minh: Kiến thiết cần phải có nhân tài

Sau khi Cách mạng Tháng Tám thành công, Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời với nhiệm vụ cấp bách là xây dựng, củng cố và bảo vệ chính quyền cách mạng mà trọng tâm là đập tan bộ máy chính quyền cũ và thiết lập bộ máy chính quyền cách mạng, chính quyền của nhân dân với đội ngũ cán bộ, công chức mới. Muốn xây dựng và kiến thiết thành công Nhà nước dân chủ nhân dân còn non trẻ cần phải có nhân tài.

Trước hết, về vị trí, vai trò của nhân tài đối với sự nghiệp xây dựng, bảo vệ chính quyền cách mạng và kháng chiến kiến quốc, Hồ Chí Minh viết: “Nước nhà cần phải kiến thiết. Kiến thiết cần phải có nhân tài”[1].

Với kinh nghiệm của Người trong lãnh đạo cách mạng tháng Tám thành công, đã xuất hiện nhiều nhân sỹ, trí thức, những bậc hiền tài trên các lĩnh vực đóng góp cho cách mạng, Người khẳng định rằng: “Trong số 20 triệu đồng bào chắc không thiếu người có tài có đức”[2]. Và để thể hiện lòng mong muốn, khiêm nhường tìm người có tài, có đức cho đất nước, Hồ Chí Minh đã phải thẳng thắn tự nhận khuyết điểm: “E vì Chính phủ nghe không đến, thấy không khắp, đến nỗi những bực tài đức không thể xuất thân. Khuyết điểm đó tôi xin thừa nhận”[3].

Người chỉ ra hạn chế trong cách dùng người, bố trí công việc tại các ủy ban nhân dân. Ngày 4/10/1945, Người đã viết bài phê bình khuyết điểm lớn của các Ủy ban nhân dân là bệnh lộn xộn, thiếu tổ chức, làm việc không có nguyên tắc, nền nếp, phân công cán bộ không rõ ràng, bố trí cán bộ sai, năng lực yếu[4].

Người thẳng thắn chỉ ra những hạn chế của cán bộ ủy ban nhân dân: “Nhiều ông chủ tịch Ủy ban thường không nhận định những công việc chính của mình phải đem hết tâm lực vào đó, mà thường chỉ dùng thì giờ để xử những vụ kiện vớ vẩn, tiếp những ông khách vu vơ, hay cặm cụi viết thư, viết báo cáo - việc có thể giao cho người khác làm được. Trong một Ủy ban, nhiều khi có người rất rỗi rãi, cả ngày chỉ chạy ra chạy vào cho có chuyện, có người lại bù đầu rối óc vì một mình phải kiêm đến mấy việc: nào ngoại giao, nào tư pháp, nào tài chính”[5]. Và hạn chế hơn nữa là: “Có kế hoạch làm việc nhưng sắp đặt công việc không khéo, phân công không sáng suốt thì việc cũng đến hỏng. Người nói giỏi lại cho vào việc chỉ cần khéo chân tay, người viết giỏi lại cho làm việc về lao động thì nhất định không thể nào thành công được”[6].

Bác Hồ với đại biểu trí thức tại Hội nghị Chính trị đặc biệt, tháng 3/1964 (Ảnh tư liệu) 

Người nhấn mạnh “Nay muốn sửa đổi điều đó, và trọng dụng những kẻ hiền năng, các địa phương phải lập tức điều tra nơi nào có người tài đức, có thể làm được những việc ích nước lợi dân, thì phải báo cáo ngay cho Chính phủ biết”[7][8].

Về việc trọng dụng nhân tài, Người khẳng định rằng: “Việc dùng nhân tài, ta không nên căn cứ vào những điều kiện quá khắt khe. Miễn là không phản lại quyền lợi dân chúng, không là Việt gian, thân Pháp, thân Nhật, có lòng trung thành với Tổ quốc là có thể dùng được.”[9].

Về cách dụng nhân tài, Người nhấn mạnh chữ “khéo”: “Nhân tài nước ta dù chưa có nhiều lắm nhưng nếu chúng ta khéo lựa chọn, khéo phân phối, khéo dùng thì nhân tài càng ngày càng phát triển càng thêm nhiều”[10].

Nhằm chiêu hiền, đãi sỹ, tìm người tài đức nhanh nhất, hiệu quả nhất, Người kêu gọi: “Chúng tôi mong rằng đồng bào ta ai có tài năng và sáng kiến,…lại sẵn lòng hăng hái giúp ích nước nhà thì xin gửi kế hoạch rõ ràng cho Chính phủ. Chúng tôi sẽ nghiên cứu kế hoạch ấy một cách kỹ lưỡng có thể thực hành được thì thực hành ngay”[11].

Nhờ có quan điểm đúng đắn về trọng dụng nhân tài, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chính phủ đã thu hút được rất nhiều người có tài, đức vào sự nghiệp kiến quốc và bảo vệ đất nước ngay từ những ngày đầu vô cùng khó khăn của chính quyền cách mạng.

Phát triển, thu hút và trọng dụng nhân tài phải đặt trong tổng thể chiến lược phát triển đất nước

Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư với những đột phá mới về công nghệ, đã và đang thúc đẩy mạnh mẽ quá trình đổi mới sáng tạo trên phạm vi toàn cầu. Hơn bao giờ hết, nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt là đội ngũ nhân tài, ngày càng trở thành nhân tố quyết định năng lực cạnh tranh và sự phát triển bền vững của mỗi quốc gia.

Trong bối cảnh đất nước đang bước vào kỷ nguyên “vươn mình” phát triển, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 899/QĐ-TTg ngày 31/7/2023 Phê duyệt Chiến lược quốc gia về thu hút, trọng dụng nhân tài đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 và tiếp tục được cụ thể hóa bằng nhiều văn bản, nổi bật là Nghị định số 179/2024/NĐ-CP ngày 31/12/2024 Quy định chính sách thu hút, trọng dụng người có tài năng làm việc trong cơ quan, tổ chức, đơn vị của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội. Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh trong trọng dụng nhân tài, chú trọng giao việc đúng người; đặt trọng tâm vào việc tạo môi trường để người tài phát huy năng lực, đáp ứng sự phát triển của đất nước trong tình hình mới.

Chính vì vậy, việc xây dựng Chiến lược quốc gia về thu hút, trọng dụng và phát triển nhân tài trong các ngành, lĩnh vực mũi nhọn cần được nhìn nhận không chỉ như một chính sách nhân sự, mà là một bộ phận của chiến lược phát triển quốc gia.

Ngày 24/8/2026, tại cuộc làm việc về Chiến lược này, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh nhân tài là “nguồn lực chiến lược đặc biệt của quốc gia”; việc nhận diện phải dựa chủ yếu vào phẩm chất, năng lực thực tế, tư duy sáng tạo, sản phẩm, thành tích, uy tín nghề nghiệp và giá trị cống hiến, không đồng nhất nhân tài với bằng cấp, học hàm, học vị hay chức vụ. Tinh thần ấy có sự gặp gỡ rất sâu sắc với tư tưởng Hồ Chí Minh tám thập kỷ trước: người tài trước hết phải được nhận diện bằng thực tài và khả năng làm những việc có ích cho đất nước, Nhân dân.

Các nhà khoa học trẻ tại một phòng thí nghiệm (Ảnh Internet) 

Phát biểu khai mạc Hội nghị Trung ương 4 (khóa XIV) ngày 5/10/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: “Trọng dụng là khâu then chốt, tạo nguồn là công việc căn bản, lâu dài”; đánh giá phải nhận diện phẩm chất, thực tài, uy tín và triển vọng qua công việc; người đứng đầu phải biết phát hiện, trọng dụng người có đức, có tài; chiến lược nhân tài phải xuất phát từ nhiệm vụ chiến lược và những năng lực đất nước đang thiếu... Cán bộ cấp chiến lược phải có tầm nhìn, tư duy hệ thống, năng lực lựa chọn và tổ chức thực hiện những quyết sách lớn; cán bộ cơ sở phải nắm chắc địa bàn, có năng lực giải quyết công việc và phục vụ Nhân dân. Người đứng đầu phải biết phát hiện, trọng dụng người có đức, có tài, phát huy trí tuệ tập thể và chuẩn bị đội ngũ kế cận. Mỗi nhiệm kỳ phải để lại một đội ngũ tốt hơn, một tổ chức mạnh hơn, năng lực thực thi cao hơn[12].

Kết luận số 105-KL/TW, ngày 15/10/2026 của Hội nghị Trung ương 4 (khóa XIV) tiếp tục xác định nhân tài là nguồn lực chiến lược đặc biệt của quốc gia và yêu cầu tạo chuyển biến căn bản trong nhận thức, tư duy, thể chế và phương thức quản trị nhân tài. Ngày 23/10/2026, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 336/NQ-CP để tổ chức thực hiện Kết luận.

Đất nước đứng trước những bài toán mới: làm chủ công nghệ chiến lược, phát triển trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ sinh học; xây dựng doanh nghiệp có sức cạnh tranh toàn cầu; phát triển công nghiệp văn hóa; nâng cao chất lượng giáo dục, y tế và đổi mới quản trị quốc gia. Những bài toán mới đòi hỏi những con người có khả năng đưa ra cách giải mới, dám nghĩ khác và đủ bản lĩnh chịu trách nhiệm về sáng tạo của mình. Vì thế, chiến lược nhân tài trong kỷ nguyên mới phải mở rộng nguồn tìm kiếm. Tinh thần “nghe không đến, thấy không khắp” cần được chuyển hóa thành năng lực tìm kiếm nhân tài của thời đại số.

Quan trọng hơn, phải chuyển từ cách tìm người theo biên chế có sẵn sang tìm người cho những bài toán cụ thể, từ tuyển dụng theo hồ sơ sang lựa chọn bằng sản phẩm, thành tích và khả năng giải quyết vấn đề.

Cần chuyển mạnh từ tư duy “thu hút người tài” sang “kiến tạo hệ sinh thái để tài năng phát triển”. Một hệ sinh thái nhân tài đúng nghĩa phải khiến người có năng lực cảm nhận được rằng họ có cơ hội làm những việc lớn; được đánh giá công bằng bằng kết quả; được quyền thử nghiệm những ý tưởng mới; được chấp nhận những rủi ro hợp lý của sáng tạo; được hưởng thành quả tương xứng; đồng thời, phải chịu trách nhiệm rõ ràng đối với quyền hạn và nguồn lực được giao.

Với nhiều người tài, động lực lớn còn là được làm công việc có ý nghĩa, được giải quyết những bài toán khó và được nhìn thấy kết quả lao động của mình góp phần tạo nên thay đổi tích cực cho đất nước.