Khi AI bước vào nền hành chính
Chỉ trong vài năm, AI đã nhanh chóng hiện diện trong hoạt động của nhiều cơ quan nhà nước. Từ trợ lý ảo, phân loại hồ sơ, phân tích dữ liệu đến hỗ trợ soạn thảo văn bản và dự báo chính sách, AI đang làm thay đổi phương thức vận hành của nền hành chính ở nhiều quốc gia [1].
Theo OECD, AI không chỉ nâng cao chất lượng dịch vụ công mà còn thúc đẩy mô hình quản trị dựa trên dữ liệu, giúp quá trình ra quyết định ngày càng khoa học và hiệu quả hơn [2]. Nhiều quốc gia như Singapore, Estonia và Hàn Quốc đã ứng dụng AI để nâng cao hiệu quả quản trị và chất lượng phục vụ người dân.
Tại Việt Nam, Nghị quyết số 57-NQ/TW xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực quan trọng của phát triển đất nước, đồng thời khuyến khích ứng dụng AI trong quản trị quốc gia và xây dựng Chính phủ số [3]; trong thực tiễn AI đang từng bước hỗ trợ cán bộ tra cứu văn bản, xử lý dữ liệu và tổng hợp báo cáo.
Tuy nhiên, AI chỉ có thể thay thế một số công việc mang tính kỹ thuật, còn trách nhiệm công vụ, quyền ra quyết định và nghĩa vụ giải trình vẫn thuộc về con người. Vì vậy, thách thức không phải là AI thay thế công chức, mà là xây dựng đội ngũ công chức đủ năng lực làm chủ AI để phục vụ người dân hiệu quả hơn.
AI thay thế được công việc, nhưng không thể thay thế công chức
Sự phát triển của AI làm dấy lên lo ngại máy móc sẽ thay thế con người trong khu vực công. Theo The Future of Jobs Report 2025, AI và tự động hóa sẽ tác động mạnh đến các công việc mang tính lặp lại và xử lý thông tin [4].
Thực tế, AI đang phát huy hiệu quả trong nhiều hoạt động hành chính như tra cứu văn bản pháp luật, phân loại hồ sơ, tổng hợp báo cáo, thống kê dữ liệu hay hỗ trợ dự thảo văn bản. Nhờ đó, nhiều quốc gia coi AI là động lực của cải cách hành chính, giúp giảm tải công việc kỹ thuật để cán bộ tập trung hơn vào nhiệm vụ chuyên môn và nâng cao chất lượng phục vụ người dân.
Tuy nhiên, AI chỉ có thể thay thế một số công việc, chứ chưa thể thay thế vai trò của công chức. AI có thể đề xuất phương án xử lý hồ sơ nhưng không thể ký quyết định hay chịu trách nhiệm trước pháp luật về quyết định đó. Trong quản trị công, quyền lực luôn gắn với trách nhiệm giải trình, đạo đức công vụ và nghĩa vụ phục vụ lợi ích công.
Khác với khu vực tư, nơi mục tiêu là tối ưu hiệu quả kinh doanh, quyết định hành chính phải bảo đảm tính hợp pháp, công bằng và lợi ích xã hội. Vì vậy, AI chỉ là công cụ hỗ trợ, còn quyền quyết định cuối cùng vẫn thuộc về con người. Công nghệ có thể thay đổi cách làm việc, nhưng không thể thay thế trách nhiệm công vụ, giá trị cốt lõi của nền quản trị công hiện đại.
Điều AI chưa thể học được là trách nhiệm và sự thấu cảm
Nếu tốc độ xử lý dữ liệu là thế mạnh của AI thì trách nhiệm công vụ và sự thấu cảm lại là giá trị cốt lõi của người cán bộ, công chức. AI có thể đề xuất nhiều phương án xử lý chỉ trong vài giây, nhưng không thể chịu trách nhiệm về hậu quả xã hội của quyết định. Trách nhiệm đó luôn thuộc về người thực thi công vụ.
Trong quản trị công, nhiều quyết định như thu hồi đất, giải quyết khiếu nại hay hỗ trợ người dân sau thiên tai không chỉ dựa trên dữ liệu và quy định pháp luật mà còn đòi hỏi sự cân nhắc hoàn cảnh thực tế, tác động xã hội và lợi ích của các bên liên quan. Đây là những yếu tố cần đến kinh nghiệm, bản lĩnh và trách nhiệm của con người.
UNESCO khẳng định AI phải luôn được đặt dưới sự giám sát của con người, bảo đảm minh bạch, trách nhiệm giải trình và tôn trọng các quyền cơ bản [5]. Đồng thời, AI không phải lúc nào cũng chính xác. Dữ liệu thiếu đầy đủ hoặc thiên lệch có thể dẫn đến kết quả sai, trong khi hiện tượng “ảo giác AI” cho thấy hệ thống có thể tạo ra những thông tin không có căn cứ thực tế [6]. Vì vậy, mọi kết quả do AI tạo ra đều cần được kiểm chứng trước khi sử dụng trong hoạt động công vụ.
Đối với khu vực công, một quyết định sai không chỉ gây thiệt hại cho cá nhân mà còn ảnh hưởng đến niềm tin của xã hội đối với bộ máy nhà nước. Càng ứng dụng AI, yêu cầu về đạo đức công vụ, trách nhiệm giải trình và năng lực kiểm chứng thông tin càng trở nên quan trọng. Có lẽ, điều AI khó học được nhất chính là sự thấu cảm, khả năng lắng nghe, chia sẻ và lựa chọn giải pháp hài hòa giữa pháp luật và thực tiễn. Đây cũng là giá trị nhân văn khiến công nghệ khó có thể thay thế hoàn toàn con người trong nền hành chính hiện đại.
Từ người thực hiện công việc đến người làm chủ AI
AI đang làm thay đổi không chỉ cách thức vận hành của nền hành chính mà còn cả tư duy quản trị. Nếu trước đây cải cách hành chính chủ yếu tập trung vào đơn giản hóa thủ tục và ứng dụng công nghệ thông tin thì trong kỷ nguyên AI, mục tiêu là xây dựng nền hành chính thông minh, vận hành trên cơ sở dữ liệu và sự phối hợp hiệu quả giữa con người với công nghệ.
Điều đó đòi hỏi hình mẫu công chức cũng phải thay đổi. Bên cạnh kiến thức pháp luật và kỹ năng nghiệp vụ, công chức cần có năng lực số, tư duy dữ liệu và khả năng sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ công việc. Quan trọng hơn, họ phải biết kiểm chứng kết quả do AI tạo ra, bảo vệ dữ liệu và sử dụng công nghệ một cách có trách nhiệm.
Đây cũng là yêu cầu đối với công tác đào tạo, bồi dưỡng cán bộ. Chuyển đổi số trong khu vực công sẽ khó thành công nếu chỉ đầu tư hạ tầng công nghệ mà thiếu đầu tư cho con người. Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao là điều kiện tiên quyết để thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia [3]. Trong bối cảnh AI phát triển nhanh, đầu tư cho con người vẫn là nền tảng của một nền hành chính chuyên nghiệp và hiện đại.
AI chắc chắn sẽ tiếp tục thay đổi khu vực công, nhưng điều thay đổi không phải là sự hiện diện của cán bộ, công chức mà là cách họ làm việc và phục vụ người dân. Công nghệ càng thông minh, yêu cầu về trách nhiệm, đạo đức công vụ và năng lực giải trình càng cao.
Vì vậy, câu hỏi không còn là AI có thay thế cán bộ, công chức hay không, mà là đội ngũ cán bộ, công chức sẽ làm chủ AI như thế nào để nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản trị. AI có thể thay thế nhiều công việc mang tính lặp lại, nhưng khó có thể thay thế trách nhiệm công vụ, bản lĩnh, đạo đức nghề nghiệp và sự thấu cảm của con người. Đó cũng là nền tảng của một nền quản trị công hiện đại, lấy người dân làm trung tâm và hướng tới phát triển bền vững.
Tài liệu tham khảo
1. OECD, The State of Public Service, OECD Publishing, Paris, 2024, tr. 35 - 38.
2. OECD, Hello, World: Artificial Intelligence and its Use in the Public Sector, OECD Publishing, Paris, 2019, tr. 11 - 18.
3. Bộ Chính trị, Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, Hà Nội, 2024.
4. World Economic Forum, The Future of Jobs Report 2025, World Economic Forum, Geneva, 2025, tr. 18 - 32.
5. UNESCO, Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence, UNESCO, Paris, 2021, tr. 9 - 15.
6. National Institute of Standards and Technology (NIST), Artificial Intelligence Risk Management Framework (AI RMF 1.0), U.S. Department of Commerce, Washington D.C., 2023, tr. 20 - 27.
