Nhận diện mối đe dọa từ nội dung ngụy tạo bằng công nghệ cao
Trong Báo cáo rủi ro toàn cầu của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF 2025), thông tin sai lệch và ngụy tạo được xếp vào loại rủi ro nghiêm trọng nhất mà thế giới phải đối mặt. Đặc biệt, sự ra đời của các mô hình ngôn ngữ lớn thế hệ mới và công nghệ Deepfake đang xóa mờ ranh giới nhận thức giữa thực và giả không chỉ đối với công chúng phổ thông mà ngay cả đối với những cá nhân được đào tạo bài bản.
Deepfake thế hệ mới (dựa trên kiến trúc Diffusion Model và Neural Radiance Fields) có khả năng tái tạo âm thanh, hình ảnh và video giả mạo giống hệt người thật. Thông qua phân tích Big data về lịch sử tương tác, sở thích, mạng quan hệ xã hội và thậm chí nhịp sinh hoạt của từng cá nhân, AI có thể thiết kế nội dung ngụy tạo được cá nhân hóa, đánh trúng vào thói quen và nỗi sợ hãi cụ thể của từng đối tượng. Hệ quả là, sức đề kháng truyền thống của con người - vốn dựa vào kinh nghiệm xã hội, thẩm quyền thể chế và kiểm chứng giác quan - bị vô hiệu hóa một cách có hệ thống.
Tại Việt Nam, bối cảnh này đặt ra những thách thức kép: vừa phải bảo đảm an ninh tư tưởng, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trước các luận điệu sai trái được "số hóa" và ngày càng tinh vi nhờ AI; vừa phải xây dựng được năng lực số cho toàn xã hội để không bị tụt lại trong cuộc đua chuyển đổi số toàn cầu. Thực tiễn thời gian qua cho thấy, các thế lực thù địch đã sử dụng AI để tạo video, hình ảnh, giọng nói giả mạo nhằm bôi nhọ lãnh đạo Đảng, Nhà nước; lồng ghép luận điệu xuyên tạc vào các vấn đề dân sinh bức xúc; núp dưới danh nghĩa "dân chủ", "nhân quyền" để gieo rắc hoài nghi và phá hoại niềm tin của nhân dân với Đảng và chế độ. Rõ ràng, không gian mạng ngày nay đã trở thành một “mặt trận không tiếng súng”, ở đó diễn ra cuộc đấu tranh quyết liệt giữa cái đúng và cái sai, giữa thông tin tích cực với luận điệu xuyên tạc. Trong bối cảnh đó, việc nâng cao nhận thức và sức đề kháng số không còn là vấn đề học thuật xa vời, mà đã trở thành yêu cầu cấp thiết trong công tác chính trị, tư tưởng của Đảng ta.
Có thể thấy rõ, ngụy tạo thông tin giả bằng công nghệ không đơn thuần là một thủ thuật kỹ thuật số, mà là một thứ vũ khí nguy hiểm có sức tàn phá lớn. Việc ngụy tạo thông tin giả từ những đoạn video, hình ảnh cắt ghép tinh vi cho đến văn bản, giọng nói giả mạo đang trở thành một trong những thách thức lớn nhất đối với sự ổn định của xã hội hiện đại. Khi tận dụng công nghệ để tạo ra những nội dung giả mạo như thật, ranh giới giữa sự thật và dối trá bị xóa nhòa. Các hình ảnh và video giả mạo được lan truyền với tốc độ chóng mặt trên mạng xã hội khiến công chúng dần mất đi niềm tin vào các cơ quan báo chí chính thống và thông tin họ tiếp nhận hằng ngày. Khi con người không còn phân biệt được đâu là thật, xã hội dễ rơi vào trạng thái hoài nghi cực độ, tạo điều kiện cho các thế lực xấu thao túng tâm lý và định hướng dư luận theo ý đồ đen tối.
Công nghệ ngụy tạo hiện nay không chỉ nhắm đến những người nổi tiếng hay chính trị gia mà còn tấn công cả những người bình thường. Hiện tượng kẻ xấu dùng công nghệ deepfake để ghép mặt nạn nhân vào các nội dung nhạy cảm hoặc bôi nhọ danh dự ngày càng phổ biến. Nạn nhân không chỉ đối mặt với sự sụp đổ về uy tín nghề nghiệp, các mối quan hệ xã hội mà còn rơi vào khủng hoảng tâm lý nặng nề, trầm cảm, thậm chí dẫn đến những hậu quả đau lòng ngoài đời thực.
Ở cấp độ vĩ mô, thông tin giả do công nghệ tạo ra có thể làm suy yếu nền dân chủ và an ninh quốc gia. Trong các chiến dịch bầu cử, các đoạn phát biểu giả mạo của nhà lãnh đạo được tung ra vào thời điểm nhạy cảm có thể làm sai lệch kết quả bỏ phiếu. Thêm vào đó, tin giả về chiến tranh, dịch bệnh hay khủng hoảng kinh tế có thể gây ra tâm lý hoảng loạn diện rộng, làm gián đoạn thị trường tài chính và làm suy yếu uy tín của chính phủ các nước.
Nâng cao “sức đề kháng số” trước các nội dung ngụy tạo bằng công nghệ
Thứ nhất, tăng cường vai trò lãnh đạo của Đảng và tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý. Trước hết, cần quy định rõ trách nhiệm của các nền tảng xuyên biên giới trong việc kiểm soát nội dung deepfake; áp dụng các khung hình phạt tăng nặng, có tính răn đe cao đối với tội phạm chế tạo và phát tán sản phẩm AI nhằm mục đích chống phá Đảng, Nhà nước. Các cấp ủy, tổ chức Đảng phải chủ động xây dựng và ban hành các chỉ thị, nghị quyết chuyên đề về công tác tư tưởng trong môi trường số.
Thứ hai, phổ cập giáo dục, trang bị kỹ năng số cho công dân. Cần tích hợp nội dung về nhận diện nội dung văn bản, hình ảnh, video hoặc âm thanh được tạo ra hoàn toàn hoặc có sự tham gia đáng kể từ các mô hình trí tuệ nhân tạo vào chương trình đào tạo, bồi dưỡng, trang bị cho người dân các năng lực AI cốt lõi; đặc biệt, cần, coi đây là một môn học bắt buộc trong khung chương trình đào tạo cán bộ lãnh đạo, quản lý. Mỗi công dân phải được trang bị kỹ năng nhận diện tin giả, kiểm chứng nguồn tin và có trách nhiệm khi chia sẻ thông tin trên mạng xã hội.
Thứ ba, phát triển hạ tầng công nghệ số. Việc tích hợp các thuật toán phân tích điểm ảnh, độ trễ âm thanh và chữ ký số sinh trắc học trên các nền tảng mạng xã hội hoạt động tại Việt Nam phải được quy định thành tiêu chuẩn bắt buộc. Cần đầu tư thành lập quỹ nghiên cứu chuyên biệt hỗ trợ các tập đoàn công nghệ nội địa (VinAI, FPT, Viettel AI) nghiên cứu phát triển công cụ phát hiện nội dung ngụy tạo và bộ lọc thông tin thông minh, đặc biệt tập trung vào tiếng Việt - ngôn ngữ hiện chưa được các mô hình quốc tế xử lý tốt.
Ngoài ra, cần ban hành quy định bắt buộc các nền tảng mạng xã hội hoạt động tại Việt Nam (như Meta, Google, Facebook, TikTok...) phải công khai báo cáo minh bạch định kỳ về thuật toán gợi ý nội dung, tỷ lệ gỡ bỏ nội dung vi phạm và thời gian phản hồi. Đồng thời, cần xây dựng các nền tảng mạng xã hội “nội địa” lành mạnh, hấp dẫn, an toàn - nơi người dùng có thể tiếp cận các nội dung tư tưởng, chính trị tích cực thay vì bị phụ thuộc vào các thuật toán nước ngoài. Đây sẽ là "lá chắn công nghệ" quan trọng trong cuộc chiến chống thao túng thông tin.
Như vậy, trong kỷ nguyên số, nhận thức và “sức đề kháng số” không còn là kỹ năng của riêng lực lượng chuyên trách an ninh mạng, mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc đối với tất cả người dùng mạng xã hội. Chỉ khi mỗi cán bộ, đảng viên, nhân dân thực sự trở thành một "công dân số" có bản lĩnh - vừa thành thạo kỹ năng kỹ thuật số, vừa vững vàng về lập trường chính trị tư tưởng thì mới có thể chủ động giữ vững trận địa tư tưởng trên không gian mạng.
