Để văn hóa thực sự trở thành “hệ điều tiết” phát triển bền vững đất nước

Trong tiến trình lãnh đạo cách mạng, Đảng ta luôn nhất quán quan điểm coi văn hóa là một trong những trụ cột quan trọng của sự phát triển đất nước. Thời kỳ đổi mới, tư duy lý luận của Đảng về văn hóa không ngừng được bổ sung, hoàn thiện và nâng tầm. Một trong những điểm mới có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong Dự thảo Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, đã nhiều lần khẳng định văn hoá là “hệ điều tiết” phát triển bền vững đất nước.

Lễ hội văn hóa thế giới do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Việt Nam lần đầu tổ chức, tháng 10/2025, tại Hà Nội. Nguồn: nhandan.vn

Vai trò văn hoá trở thành “hệ điều tiết” phát triển đất nước đã chính thức được đưa vào Dự thảo Văn kiện Đại hội lần thứ XIV của Đảng. Đây không chỉ là sự bổ sung thuật ngữ, mà là việc xác định và nhấn mạnh một vai trò quan trọng của văn hoá. Trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới, với những biến đổi sâu sắc của bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế sâu rộng, việc phát huy vai trò văn hóa trở thành hệ điều tiết càng trở nên quan trọng. Đây vừa là sự bổ sung cần thiết về mặt lý luận, vừa là yêu cầu của thực tiễn phát triển đất nước.

Trên thế giới, những thập niên cuối của thế kỷ XX, một số mô hình chú trọng vào tăng trưởng kinh tế mà dẫn đến nhiều nghịch lý như sự phân hóa giàu - nghèo gia tăng, môi trường ô nhiễm, tài nguyên cạn kiệt, xung đột xã hội gia tăng,… Trong bối cảnh đó, UNESCO (Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc) nhận thấy mô hình phát triển chỉ dựa vào tăng trưởng kinh tế là chưa phù hợp, nên đã phát động Thập kỷ thế giới văn hóa vì phát triển (1988-1997). Bài phát biểu trong lễ phát động, Tổng Giám đốc UNESCO đã khẳng định: “Hễ nước nào tự đặt ra cho mình mục tiêu phát triển kinh tế mà tách rời môi trường văn hóa thì nhất định sẽ xảy ra những mất cân đối nghiêm trọng cả về kinh tế lẫn văn hóa và tiềm năng sáng tạo của nước ấy sẽ bị suy giảm rất nhiều. (…). Từ nay trở đi, văn hóa cần coi mình là một nguồn cổ xúy trực tiếp cho phát triển và ngược lại, phát triển cần thừa nhận văn hóa giữ một vị trí trung tâm, một vai trò điều tiết của xã hội”[1].

Như vậy, vai trò điều tiết xã hội của văn hoá đã được khẳng định rất rõ ràng. Bởi sự phát triển bền vững không chỉ là bước tiến về đời sống kinh tế mà phải là sự phát triển toàn diện tất cả các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội và môi trường. Như nhà nghiên cứu Nguyễn Trọng Chuẩn đã khẳng định: “lịch sử nhân loại cho thấy, mọi sự phát triển, xét đến cùng, nếu muốn đi thật xa và có hiệu quả lâu dài, muốn ngày càng trở nên bền vững hơn thì đều phải nằm trong quỹ đạo của văn hóa, phải có văn hóa lành mạnh và tiến bộ dẫn đường”[2].

Những quan điểm tiến bộ đã được Đảng Cộng sản Việt Nam vận dụng sáng tạo, đã đưa vào nhiều nghị quyết, khẳng định vai trò: “Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là mục tiêu, động lực phát triển bền vững đất nước”. Đến Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV, Đảng ta chính thức dùng thuật ngữ “hệ điều tiết”, nhiều lần khẳng định “văn hoá thực sự trở thành nguồn lực nội sinh, động lực và hệ điều tiết phát triển đất nước”. Đây là sự thể hiện tư duy đưa các giá trị văn hoá thấm vào đời sống, trở thành hệ điều tiết sự phát triển đất nước mà thực tiễn đang đòi hỏi.

Văn hóa là hệ giá trị, chuẩn mực và niềm tin xã hội, vì vậy, văn hoá sẽ định hướng hành vi của mỗi cá nhân và cộng đồng theo các giá trị cốt lõi của dân tộc Việt Nam. Trong bối cảnh xã hội biến đổi nhanh chóng như hiện nay, nếu thiếu một hệ giá trị văn hóa vững chắc, con người dễ rơi vào trạng thái lệch chuẩn, chạy theo lợi ích ngắn hạn hoặc các trào lưu không phù hợp. Văn hóa, với tư cách là hệ quy chiếu, giúp xã hội duy trì sự ổn định về đạo đức, củng cố niềm tin, tự điều chỉnh hành vi của con người. Văn hóa tham gia điều chỉnh các mối quan hệ đó thông qua hệ thống các thiết chế xã hội và giá trị văn hóa như gia đình, cộng đồng, luật tục, niềm tin xã hội và các chuẩn mực ứng xử.

Về văn hoá chính trị, những nhà lãnh đạo, quản lý từ Trung ương đến địa phương phải thấm nhuần các giá trị văn hóa tốt đẹp để điều hành, định hướng sự phát triển đất nước. Phải dựa trên nền tảng văn hóa thì lĩnh vực chính trị mới đảm bảo phát huy được các giá trị tự do, dân chủ, công bằng và nhân văn. Trên cơ sở đó mới đảm bảo sự ổn định xã hội, sự hài lòng của nhân dân, sự bền vững của chế độ. Còn nếu để chính trị suy thoái, đạo đức công vụ xuống cấp thì khó có được niềm tin của nhân dân, sự bền vững của chế độ.

Nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam cần thấm nhuần các giá trị văn hoá kinh tế để phục vụ cho sự tiến bộ của xã hội, cuộc sống hạnh phúc của nhân dân, phải khắc phục những khía cạnh tiêu cực còn tồn tại. Nếu làm kinh tế mà chỉ nghĩ đến mục tiêu duy nhất là “lợi nhuận” thì sẽ dẫn đến rất nhiều sai phạm như làm ăn chụp giật, hàng giả, hàng kém chất lượng, ăn cắp bản quyền, vi phạm pháp luật… Cho nên, phải định hướng, giáo dục cho người làm kinh tế những phẩm chất tốt đẹp của văn hóa doanh nghiệp, của đạo đức kinh doanh. Văn hóa còn thể hiện vai trò hệ điều tiết thông qua việc định hướng các hoạt động kinh tế theo hướng phát huy giá trị văn hoá, tăng trưởng xanh, kinh tế tuần hoàn,… Cũng như việc phát triển các ngành công nghiệp văn hóa không chỉ tạo ra giá trị kinh tế mà còn góp phần bảo tồn văn hóa dân tộc, biến văn hoá thành nguồn lực phát triển bền vững.

Nói đến phát triển bền vững, chúng ta không chỉ xây dựng môi trường xã hội lành mạnh, mà đó còn là bảo vệ, gìn giữ môi trường tự nhiên. Bởi con người của chúng ta không bao giờ mất đi phần cơ thể sinh học, nên sẽ luôn là một phần, một bộ phận của giới tự nhiên. Vì vậy, chúng ta phải ứng xử hài hòa, gìn giữ môi trường trong lành để bảo vệ môi trường sống cho chính chúng ta. Điều này phải được tìm thấy trong thể chế văn hóa với các chuẩn mực, các quy định ứng xử với môi trường tự nhiên, trong các hoạch định chính sách, quy hoạch phát triển đều phải tính đến việc gìn giữ môi sinh.

Nói chung, việc xác định văn hóa là “hệ điều tiết phát triển đất nước” trong Dự thảo Văn kiện Đại hội Đảng lần thứ XIV là bước phát triển quan trọng trong tư duy lý luận của Đảng, phản ánh tầm nhìn chiến lược phù hợp với yêu cầu của thời đại. Khi văn hoá thực sự phát huy vai trò là hệ điều tiết, các giá trị tốt đẹp sẽ thẩm thấu vào các lĩnh vực của đời sống, sẽ giúp đất nước ta không chỉ hùng cường về kinh tế, mà còn đảm bảo các mục tiêu tiến bộ, dân chủ, công bằng và nhân văn.