Trong gần nửa thế kỷ, Iran đã chuẩn bị cho nguy cơ một cuộc chiến với Mỹ. Không thể sánh ngang sức mạnh quân sự của Washington, Tehran thay vào đó tập trung vào những cách thức có thể gây tổn thất nặng nề, đủ để làm rung chuyển Trung Đông và kinh tế toàn cầu.
Khi một nhóm tác chiến tàu sân bay Mỹ tiến vào Trung Đông và Tổng thống Mỹ Donald Trump cảnh báo có thể tấn công Iran, nỗi lo về một cuộc chiến rộng lớn hơn lại gia tăng. Dù nguồn lực quân sự bị ảnh hưởng sau các đòn tấn công của Israel và Mỹ vào mùa hè năm ngoái, Iran được cho là vẫn còn nhiều lựa chọn để đáp trả, bao gồm tấn công lợi ích của Mỹ và Israel, huy động các lực lượng đồng minh, và tiến hành trả đũa kinh tế có thể gây hỗn loạn toàn cầu.
Cách Tehran sử dụng những công cụ trong tay phụ thuộc vào mức độ đe dọa mà họ cảm nhận.
“Iran có rất nhiều năng lực để sử dụng nếu họ coi đây là một cuộc chiến mang tính sinh tồn. Nếu họ xem đây là trận chiến cuối cùng, họ có thể tung ra mọi thứ họ có”, Farzin Nadimi, nhà nghiên cứu cao cấp tại Viện Washington chuyên về các vấn đề an ninh và quốc phòng của Iran, nói.
Tên lửa và máy bay không người lái
Một trong những lựa chọn hàng đầu là tên lửa và máy bay không người lái. Iran được cho là sở hữu hàng nghìn tên lửa và máy bay không người lái có khả năng uy hiếp các căn cứ của Mỹ ở Trung Đông.
Tháng 6 năm ngoái, sau khi Israel tiến hành một cuộc tấn công bất ngờ, Iran đã trả đũa bằng các đợt phóng liên tiếp tên lửa đạn đạo và máy bay không người lái vào Israel, gây thiệt hại bằng cách vượt qua hệ thống phòng không tinh vi của nước này.
Quan chức Iran khẳng định nhiều kho dự trữ sử dụng trong cuộc chiến đó đã được bổ sung, và Mỹ tin rằng những vũ khí từng được thử lửa này cùng với các tiêm kích khác vẫn là mối đe dọa.
Máy bay không người lái tự sát Shahed của Iran đã chứng tỏ là công cụ quan trọng trong cuộc xung đột Nga - Ukraine.
Iran cũng đã phát triển, thử nghiệm hoặc triển khai hơn 20 loại tên lửa đạn đạo, gồm các hệ thống tầm ngắn, tầm trung và tầm xa hơn, có khả năng đe dọa các mục tiêu xa tới tận Nam Âu.
“Chúng ta có 30.000 đến 40.000 binh sĩ Mỹ đồn trú tại 8 hoặc 9 cơ sở trong khu vực đó. Tất cả đều nằm trong tầm hoạt động của hàng nghìn máy bay không người lái và tên lửa đạn đạo tầm ngắn của Iran”, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio nói.
Hai quan chức Mỹ cũng nhận định năng lực quân sự của Tehran, dù kém hơn về số lượng và lạc hậu hơn nhiều so với các hệ thống hiện đại của Mỹ, vẫn khiến một đòn tấn công quyết định của Mỹ trở nên khó khăn hơn rất nhiều.
Tehran nhiều lần cảnh báo rằng họ sẽ trả đũa các đồng minh của Mỹ trong khu vực nếu bị tấn công. Khi máy bay ném bom Mỹ tấn công các cơ sở hạt nhân của Iran vào mùa hè, Iran đã tiến hành một cuộc đáp trả bằng tên lửa chưa từng có vào căn cứ không quân Al Udeid ở Qatar, cơ sở quân sự lớn nhất của Mỹ ở Trung Đông.
Lực lượng ủy nhiệm
Một lựa chọn khác của Tehran là huy động các lực lượng ủy nhiệm. Trong 2 năm qua, Israel đã giáng đòn mạnh vào mạng lưới đồng minh khu vực của Iran, làm suy giảm đáng kể khả năng phô diễn sức mạnh ra ngoài biên giới của đối thủ.
Tuy vậy, các lực lượng này đã tuyên bố sẽ bảo vệ Iran. Các nhóm ở Iraq như Kataeb Hezbollah và Harakat al-Nujaba, những lực lượng từng nhắm vào quân đội Mỹ trước kia, cùng với Hezbollah ở Li Băng, trong tuần này khẳng định họ sẽ hỗ trợ Iran nếu nước này bị tấn công.
Cuối tuần trước, Abu Hussein al-Hamidawi, chỉ huy Kataeb Hezbollah, kêu gọi những người trung thành với Iran “trên khắp thế giới chuẩn bị cho một cuộc chiến toàn diện để ủng hộ Iran”.
Dù vậy, các lực lượng ủy nhiệm của Iran cũng đối mặt với hạn chế. Ở Li Băng, Hezbollah từng rất hùng mạnh nhưng đã suy yếu đáng kể sau 13 tháng xung đột với Israel và hiện đối diện chiến dịch giải giáp trong nước.
Ở Iraq, các lực lượng dân quân do Iran hậu thuẫn có sức mạnh nhưng cũng gặp trở ngại từ chính quyền trung ương.
Lực lượng Houthi ở Yemen đã bị cả Israel và Mỹ tấn công, nhưng vẫn là một trong những lực lượng ủy nhiệm có tiềm lực vũ trang lớn nhất của Iran. Với sự hỗ trợ của Iran trong những năm qua, nhóm này đã tấn công Ả rập Xê út, Các Tiểu vương quốc Ả rập Thống nhất, Israel cũng như tàu Mỹ ở Biển Đỏ.
Mặt trận kinh tế
Mặt trận kinh tế cũng là một công cụ quan trọng. Iran nhiều lần cảnh báo một cuộc xung đột nhằm vào họ sẽ không chỉ giới hạn ở Trung Đông mà còn gây chấn động toàn cầu. Dù yếu hơn về quân sự, đòn bẩy của Tehran nằm ở khả năng làm gián đoạn thị trường năng lượng và thương mại toàn cầu từ một trong những khu vực chiến lược nhạy cảm nhất thế giới.
Iran, một trong những nước sản xuất năng lượng lớn, nằm sát eo biển Hormuz, tuyến đường biển hẹp nhưng trung chuyển hơn 1/5 lượng dầu mỏ thế giới và phần lớn khí tự nhiên hóa lỏng.
Iran đe dọa đóng cửa eo biển nếu bị tấn công, một kịch bản mà các chuyên gia cảnh báo có thể khiến giá nhiên liệu tăng vọt và kích hoạt suy thoái kinh tế toàn cầu.
Các chuyên gia cho rằng việc nhắm vào kinh tế toàn cầu thông qua eo biển Hormuz có thể là một trong những lựa chọn hiệu quả nhất của Iran, nhưng cũng nguy hiểm nhất vì tác động lan rộng.
Việc đóng cửa eo biển trong thời gian dài sẽ là một “kịch bản nguy hiểm”, Umud Shokri, chiến lược gia năng lượng tại Washington và nghiên cứu viên thỉnh giảng cao cấp tại Đại học George Mason, nói.
“Ngay cả sự gián đoạn một phần cũng có thể đẩy giá tăng mạnh, làm đứt gãy chuỗi cung ứng và khuếch đại lạm phát trên toàn thế giới. Trong kịch bản đó, nguy cơ suy thoái toàn cầu là rất thực tế”, ông phân tích.
Tuy nhiên, động thái này có thể là lựa chọn cuối cùng của Iran, vì nó cũng làm gián đoạn nghiêm trọng thương mại của chính họ và của các nước Ả rập láng giềng, nhiều nước trong số đó đã vận động Mỹ không tấn công Iran và cam kết không cho Washington sử dụng lãnh thổ của họ cho một cuộc tấn công.
Iran cho biết họ có các căn cứ hải quân sâu dưới lòng đất dọc bờ biển, với hàng chục tàu tấn công nhanh sẵn sàng triển khai trên vùng Vịnh. Quân đội nước này đã dành 3 thập niên xây dựng hạm đội tàu và tàu ngầm riêng, với sản xuất được đẩy mạnh trong những năm gần đây để chuẩn bị cho khả năng đối đầu trên biển.
Đô đốc Robert Harward, cựu đặc nhiệm SEAL Hải quân Mỹ và cựu phó chỉ huy Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ, nói rằng năng lực hải quân Iran và các lực lượng ủy nhiệm là thách thức đối với hoạt động hàng hải ở Hormuz. Những thách thức này có thể đối phó, nhưng các công cụ “phi đối xứng” như thủy lôi, máy bay không người lái và những chiến thuật khác có thể gây khó khăn đáng kể cho vận tải biển và dòng chảy dầu mỏ.
Khả năng của Iran trong việc làm gián đoạn vận tải biển toàn cầu và gây sốc cho kinh tế thế giới từng có tiền lệ. Cuối cuộc chiến kéo dài với Iraq trong thập niên 1980, Iran đã rải thủy lôi ở Vịnh Ba Tư, bao gồm gần Hormuz, một quả trong số đó suýt đánh chìm tàu USS Samuel B. Roberts khi đó đang hộ tống các tàu chở dầu Kuwait.
Năm 2019, một số tàu chở dầu bị tấn công ở Vịnh Oman trong bối cảnh căng thẳng gia tăng giữa Iran và các nước Ả rập vùng Vịnh sau khi ông Trump rút khỏi thỏa thuận hạt nhân với Iran. Iran bị cho là đứng sau các vụ việc đó.
Gần đây hơn, trong cuộc xung đột Israel - Hamas, lực lượng Houthi đã làm gián đoạn vận tải thương mại tại eo Bab al-Mandab ở Biển Đỏ, nơi khoảng 10% thương mại hàng hải thế giới đi qua. Cùng với khả năng đe dọa lưu thông qua eo Hormuz, Tehran nắm trong tay quyền lực lớn để gây tác động đến kinh tế toàn cầu.
“Cuộc chiến tiếp theo có thể không bắt đầu ở trung tâm Tehran, mà ở eo biển Hormuz và Vịnh Ba Tư”, ông Nadimi nói.
