Trong kho tàng nghệ thuật dân gian Việt Nam, nghệ thuật rối giữ một vị trí đặc biệt bởi khả năng kết hợp nhiều yếu tố nghệ thuật như tạo hình, diễn xuất, âm nhạc và lời thoại để tái hiện sinh động đời sống xã hội. Bên cạnh rối nước vốn đã trở nên phổ biến rộng rãi, rối cạn cũng là một loại hình sân khấu dân gian độc đáo, qua đó thể hiện những giá trị văn hóa đặc trưng của cư dân nông nghiệp vùng đồng bằng Bắc Bộ. Trong số các phường rối cạn từng tồn tại ở khu vực này, rối cạn Tế Tiêu gắn với làng Tế Tiêu thuộc xã Mỹ Đức, Hà Nội được xem là một trong những hình thức tiêu biểu còn được lưu giữ đến ngày nay.

Biểu diễn múa rối cạn Tế Tiêu tại Lễ hội Chùa Hương năm 2025. Ảnh: qdnd.vn

Theo tư liệu địa phương và truyền khẩu dân gian, rối cạn Tế Tiêu ra đời cách đây khoảng 400 năm, từ thời Lê Trung Hưng, gắn với quá trình hình thành và phát triển của cộng đồng cư dân tại vùng ven sông Đáy. Tương truyền rằng vào năm Hưng Phúc thứ nhất (1573), một vị quan triều Lê tên Trần Triều Đông Hải đã đến vùng Tế Tiêu khai khẩn đất đai, lập làng và truyền dạy cho người dân nhiều nghề, trong đó có nghề làm rối và biểu diễn rối cạn. Trải qua nhiều thế hệ, nghệ thuật này được truyền từ đời này sang đời khác, trở thành một phần không thể tách rời trong đời sống văn hóa của cư dân địa phương.

Ngày nay, phường rối Tế Tiêu được xem là phường rối cạn duy nhất còn tồn tại ở Hà Nội, trong khi phần lớn các di sản rối khác của thành phố là rối nước. Năm 2021, nghệ thuật rối cạn Tế Tiêu đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định giá trị văn hóa đặc sắc của loại hình nghệ thuật này trong đời sống cộng đồng.

Rối cạn Tế Tiêu: Tấm gương phản chiếu đời sống văn hóa làng quê Bắc Bộ

Múa rối là một loại hình sân khấu dân gian đặc biệt, trong đó hình tượng con rối trở thành phương tiện nghệ thuật để phản ánh đời sống sinh hoạt, tín ngưỡng và tâm lý thẩm mỹ của cư dân nông nghiệp. Trong cấu trúc văn hóa truyền thống của làng quê Bắc Bộ, các lễ hội và sinh hoạt cộng đồng giữ vai trò quan trọng trong việc gắn kết các thành viên trong làng xã. Rối cạn Tế Tiêu xuất hiện và phát triển chính trong không gian văn hóa đó, trở thành một hoạt động quen thuộc trong các dịp lễ hội đình làng, ngày hội xuân hoặc những sự kiện văn hóa của địa phương. Thông qua các buổi biểu diễn rối, cộng đồng cư dân có cơ hội tụ họp, giao lưu. Đồng thời, các câu chuyện dân gian được tái hiện sinh động trên sân khấu, tạo nên không gian thưởng thức văn hóa chung.

Nghệ nhân Phạm Công Bằng hướng dẫn các em học sinh tìm hiểu nghệ thuật múa rối. Ảnh: hanoimoi.vn

Nội dung các tích trò của rối cạn Tế Tiêu thường gắn với những câu chuyện quen thuộc trong đời sống văn hóa dân gian và lịch sử dân tộc. Theo các nghệ nhân của phường rối, hiện nay phường rối Tế Tiêu lưu giữ hơn 100 tích trò, trong đó có khoảng 20 tích trò cổ thuộc loại hình rối tuồng được truyền lại từ nhiều thế hệ. Một số tích trò tiêu biểu bao gồm “Thạch Sanh chém trăn tinh”, “Thánh Gióng đánh giặc Ân”, “Chử Đồng Tử - Tiên Dung”, “Thoát Hoan chui ống đồng” hay các trích đoạn trong vở tuồng cổ “Sơn Hậu”.

Những câu chuyện này không chỉ mang tính giải trí mà còn phản ánh nhiều giá trị văn hóa của cộng đồng. Các tích trò thường đề cao những phẩm chất như lòng dũng cảm, tinh thần chính nghĩa, lòng hiếu thảo và sự đoàn kết trong cộng đồng. Bên cạnh các tích truyện lịch sử hoặc truyền thuyết, nhiều tiết mục còn tái hiện những cảnh sinh hoạt quen thuộc của làng quê như cảnh cày cấy, chăn trâu, sinh hoạt gia đình hoặc những tình huống hài hước trong đời sống thường ngày. Thông qua đó, rối cạn Tế Tiêu trở thành một tấm gương phản chiếu sinh động đời sống vật chất và tinh thần của cư dân nông nghiệp vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Một điểm đáng chú ý là trong nhiều buổi biểu diễn, nghệ nhân không chỉ điều khiển rối mà còn trực tiếp tham gia hát, đối thoại và kể chuyện. Điều này tạo nên một không gian diễn xướng mang tính cộng đồng cao, trong đó nghệ thuật và đời sống hòa quyện với nhau. Chính vì vậy, rối cạn Tế Tiêu không chỉ là một loại hình nghệ thuật biểu diễn mà còn là một phương tiện truyền tải các giá trị văn hóa và ký ức cộng đồng của làng quê Bắc Bộ.

Vẻ đẹp nghệ thuật của rối cạn Tế Tiêu trong kho tàng rối dân gian

Từ góc độ nghệ thuật, rối cạn Tế Tiêu là một loại hình sân khấu tổng hợp, kết hợp giữa nhiều yếu tố như nghệ thuật tạo hình, kỹ thuật điều khiển rối, âm nhạc dân gian và lời thoại. Một trong những đặc điểm nổi bật của loại hình này là nghệ thuật tạo hình con rối. Theo các nghệ nhân địa phương, phường rối Tế Tiêu hiện còn lưu giữ hàng nghìn con rối, trong đó có khoảng 100 con rối cổ được chế tác từ nhiều thế hệ trước.

Một số con rối được sử dụng để biểu diễn. Ảnh: danviet.vn

Các con rối thường được làm từ gỗ nhẹ, sau đó được chạm khắc và sơn vẽ công phu để tạo nên hình dáng sinh động của từng nhân vật. Trang phục, màu sắc và nét mặt của nhân vật đều được thể hiện rõ ràng nhằm giúp người xem dễ dàng nhận diện tính cách và vai trò của từng nhân vật trong câu chuyện. Những nhân vật quen thuộc như nông dân, thầy đồ, quan lại hay các nhân vật hài hước trong dân gian đều được tái hiện với phong cách tạo hình mang đậm dấu ấn nghệ thuật dân gian.

Kỹ thuật điều khiển rối cũng là một yếu tố quan trọng tạo nên sức hấp dẫn của loại hình này. Khác với rối nước, sân khấu của rối cạn tương đối đơn giản, chỉ cần dựng phông và bạt là có thể biểu diễn ở nhiều không gian khác nhau. Tuy nhiên, chính sự giản dị đó lại đặt ra yêu cầu cao đối với nghệ nhân, bởi mọi chuyển động của nhân vật đều phải được thể hiện thông qua kỹ thuật điều khiển khéo léo. Các động tác như đi lại, cúi chào, múa hoặc chiến đấu của nhân vật đều được thực hiện bằng những thao tác tinh tế của người điều khiển rối.

Âm nhạc cũng đóng vai trò quan trọng trong việc tạo nên không khí của các vở diễn. Trong các buổi biểu diễn rối cạn Tế Tiêu, âm nhạc dân gian như chèo, hát ví hoặc các làn điệu truyền thống thường được sử dụng để dẫn dắt câu chuyện và tăng tính biểu cảm cho các cảnh diễn. Sự kết hợp giữa lời thoại, âm nhạc và chuyển động của rối tạo nên một hình thức sân khấu dân gian giàu tính biểu cảm, phản ánh rõ nét thẩm mỹ nghệ thuật của cư dân làng quê Bắc Bộ.

Giữ gìn và tiếp nối giá trị của một di sản nghệ thuật dân gian

Mặc dù có lịch sử lâu đời và nhiều giá trị văn hóa đặc sắc, rối cạn Tế Tiêu hiện nay cũng đang đối mặt với không ít thách thức. Trước hết là sự thay đổi trong đời sống xã hội và nhu cầu giải trí của công chúng. Sự phát triển mạnh mẽ của các phương tiện truyền thông hiện đại và các loại hình giải trí mới đã khiến cho sân khấu dân gian dần mất đi vị trí nổi bật trong đời sống văn hóa cộng đồng.

Du khách trải nghiệm điều khiển trực tiếp các con rối. Ảnh: TTXVN

Một vấn đề khác là sự thiếu hụt nguồn nhân lực kế thừa. Hiện nay phường rối Tế Tiêu có khoảng 20 thành viên, bao gồm cả những nghệ nhân lớn tuổi và một số thành viên trẻ. Tuy nhiên, việc đào tạo thế hệ nghệ nhân mới vẫn gặp nhiều khó khăn do nghề rối đòi hỏi thời gian học tập lâu dài, trong khi thu nhập từ hoạt động biểu diễn còn hạn chế.

Bên cạnh đó, việc bảo quản đạo cụ, phục dựng tích trò và tổ chức biểu diễn cũng cần nguồn kinh phí nhất định. Nhiều hoạt động của phường rối hiện nay vẫn dựa chủ yếu vào sự tự nguyện của các nghệ nhân và sự hỗ trợ của cộng đồng địa phương. Nếu không có sự quan tâm và đầu tư đúng mức, nguy cơ mai một của loại hình nghệ thuật này là điều có thể xảy ra.

Trước những thách thức đó, việc bảo tồn và phát huy giá trị của rối cạn Tế Tiêu cần được thực hiện thông qua nhiều giải pháp đồng bộ. Trước hết, cần tăng cường công tác nghiên cứu, sưu tầm và tư liệu hóa các tích trò, kỹ thuật biểu diễn cũng như tri thức dân gian liên quan đến nghệ thuật rối cạn. Đồng thời, việc tổ chức các lớp truyền dạy cho thế hệ trẻ tại địa phương cũng là một hướng đi quan trọng nhằm duy trì sự tiếp nối của di sản. Ngoài ra, việc gắn rối cạn Tế Tiêu với các hoạt động du lịch văn hóa và lễ hội địa phương cũng có thể mở ra những cơ hội mới cho việc bảo tồn và phát triển loại hình nghệ thuật này. Khi được giới thiệu trong các chương trình du lịch trải nghiệm hoặc các sự kiện văn hóa, rối cạn không chỉ góp phần quảng bá hình ảnh văn hóa làng quê mà còn tạo thêm nguồn lực để duy trì hoạt động của phường rối.

Tóm lại, rối cạn Tế Tiêu là một loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo, gắn bó mật thiết với đời sống văn hóa của cư dân làng quê Bắc Bộ trong suốt nhiều thế kỷ. Với lịch sử khoảng 400 năm, hệ thống hơn 100 tích trò cùng những giá trị nghệ thuật đặc sắc, rối cạn Tế Tiêu không chỉ là một hình thức giải trí truyền thống mà còn là một di sản văn hóa quý giá của cộng đồng. Trong bối cảnh xã hội hiện đại, việc bảo tồn và phát huy loại hình nghệ thuật này không chỉ góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa địa phương mà còn giúp khẳng định vai trò của di sản văn hóa dân gian trong đời sống đương đại.

Tài liệu tham khảo:

  1. Nguyễn Huy Hồng (1974), Nghệ thuật múa rối Việt Nam, Nxb Văn hóa, Hà Nội.
  2. Nguyễn Huy Hồng (2005), Lịch sử nghệ thuật múa rối Việt Nam, Nxb Sân khấu, Hà Nội.
  3. Cổng thông tin Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch (2023), “Để nghệ thuật rối cạn Tế Tiêu vang xa hơn nữa”, https://bvhttdl.gov.vn/de-nghe-thuat-roi-can-te-tieu-vang-xa-hon-nua-2023111008433418.html, đăng ngày 10/11/2023.