Vì sao drama thường giành sự chú ý của đông đảo cộng đồng mạng?
“Drama” có nghĩa gốc là kịch hoặc phim chính kịch. Trên mạng xã hội hiện nay, từ này được dùng để chỉ những câu chuyện rắc rối, mâu thuẫn căng thẳng, cãi vã hoặc scandal gây xôn xao dư luận mà mọi người thích theo dõi. Drama sở hữu một cấu trúc truyền thông gần như hoàn hảo: có nhân vật trung tâm, có đối thủ, có bí mật, có cao trào và có những “tập tiếp theo”. Nó biến đời sống thật thành một chuỗi truyện dài kỳ. Người xem không chỉ tiếp nhận thông tin; họ đoán diễn biến, chọn phe, tranh luận và chờ đợi phần sau. Một phiên live vì thế vừa mang dáng dấp tin tức, vừa giống chương trình giải trí, vừa phảng phất không khí của một phiên xét xử công khai.
Con người vốn nhạy cảm hơn với xung đột, sai phạm và mất mát so với những điều bình thường, ổn định. Nghiên cứu về tiêu thụ tin trực tuyến cho thấy ngôn ngữ tiêu cực có khả năng kéo lượt nhấp cao hơn, góc tối vì thế thường chiếm lợi thế trong cuộc chiến giành sự chú ý[1]. Những câu chuyện đời tư hay những cáo buộc được đưa ra còn tạo ra một khoảng trống thông tin: Sự thật phía sau là gì?
Khoảng trống càng được trì hoãn, gợi mở và phân mảnh, người xem càng khó rời đi, đồng thời drama cũng trao cho người xem cảm giác đang tham gia một cuộc chiến đạo đức. Khi câu chuyện được dựng trong cấu trúc đúng - sai, minh bạch - che giấu, thật- giả, cá nhân không chỉ tò mò mà còn tin mình đang bảo vệ một giá trị hay đang đấu tranh cho lẽ phải. Vô hình chung, sự ủng hộ hay phẫn nộ, hay đơn thuần chỉ là muốn chứng minh mình “nhanh nhạy trong các sự kiện” hay “không phải là người tối cổ” đã đẩy con người tới phản ứng và chia sẻ nhanh; đáng tiếc, nó thường không thúc đẩy họ kiểm chứng kỹ hơn.
Vì sao một cá nhân có thể tạo sức hút lớn đến vậy?
Sức hút của một cá nhân trên không gian mạng có phải đến từ danh tiếng, phong cách phát ngôn trực diện, quyết liệt và ít vòng vo tạo cảm giác về một người “dám nói”? Hay đến từ sự cộng hưởng giữa vốn chú ý đã tích lũy, khả năng đại diện cho tâm trạng của một bộ phận công chúng, kỹ thuật duy trì kịch tính và cơ chế khuếch đại của mạng xã hội?
Thực tiễn cho thấy, quyền lực của một số cá nhân trên không gian mạng đang được thuật toán khuếch đại. Người ủng hộ chia sẻ để cổ vũ; người phản đối chia sẻ để chỉ trích; các kênh thứ cấp cắt clip, đặt tiêu đề và phát lại để tăng tương tác... Thuật toán không cần biết người dùng yêu hay ghét nhân vật, nó chỉ ghi nhận rằng họ dừng lại, phản ứng và chia sẻ. Tranh cãi vì thế không làm giảm sức ảnh hưởng, nhiều khi chính là “chất xúc tác” để gia tăng thêm sức ảnh hưởng.
Mười phút bắt đầu đã đạt 2 triệu lượt xem còn cho thấy trạng thái chờ đón đã hình thành từ trước. Một bộ phận công chúng đã chuẩn bị thời gian và lan truyền đường dẫn với kỳ vọng sẽ có công bố mới. Đây không phải sự chú ý tình cờ mà là một đám đông được hẹn giờ. Con số hàng triệu người theo dõi là minh chứng cho hàng triệu sự đồng tình về nội dung được live - bất kể nội dung đó đã được kiểm chứng hay chưa!
Thông tin chưa kiểm chứng: từ tò mò đến hoang mang xã hội
Rủi ro lớn nhất xuất hiện khi lời nói trực tiếp được tiếp nhận như thông tin đã được xác nhận, dù chưa qua đối chiếu độc lập, chưa có đầy đủ phản hồi của người liên quan và không chịu quy trình biên tập. Khi live trực tiếp, cảm xúc, nét mặt và giọng điệu mạnh dễ tạo ảo giác chân thực. Người nghe có thể nhầm sự tự tin của người nói với độ tin cậy của thông tin. Hệ quả không dừng ở một vài hiểu lầm, cáo buộc về đời tư, quan hệ, tiền bạc hoặc hành vi khuất tất có thể khiến người nghe hoang mang, nghi ngờ mọi nhân vật và mọi thiết chế. Nếu các thông tin giật gân nối tiếp mà không được xác minh rõ ràng, dễ tạo ra cảm giác xã hội đầy rẫy âm mưu, bí mật và sự thật được che giấu.
Nghiên cứu trên Science cho thấy thông tin sai có thể lan xa, nhanh và sâu hơn tin đúng, chủ yếu do hành vi con người chứ không chỉ bởi tài khoản tự động[2] Nghiên cứu khác chỉ ra thông tin sai tận dụng sự phẫn nộ để tăng khả năng được chia sẻ. Đây chính là điểm nguy hiểm của livestream drama: tính mới lạ, gây sốc và kích động đạo đức vừa khiến cáo buộc hấp dẫn, vừa giúp nó vượt xa khả năng đính chính. Người bị nhắc tên có thể chịu một bản án xã hội trước khi có bất kỳ kết luận nào. Cáo buộc lan tới hàng triệu người trong vài giờ; cải chính thường đến muộn và tiếp cận ít người hơn. Một người có thể được chứng minh vô can nhưng vẫn mang dấu vết trong trí nhớ công chúng. Đó là “tòa án công luận” không có tiêu chuẩn chứng cứ, quyền bào chữa đầy đủ hay cơ chế phục hồi danh dự tương xứng.
Lượt xem là thành công hay lời cảnh báo?
Trong bối cảnh truyền thông có sự dịch chuyển căn bản: quyền lực truyền thông không còn tập trung chủ yếu ở cơ quan báo chí mà được chia sẻ cho nền tảng, thuật toán và những cá nhân có khả năng huy động sự chú ý, mỗi lượt dừng lại và chia sẻ là một lá phiếu cho thuật toán phân phối thêm. Nhiều người xem để phản đối, nhưng thuật toán không phân biệt động cơ đạo đức: phẫn nộ cũng là tương tác, chỉ trích cũng có thể trở thành quảng bá. Sau phiên live, mỗi khán giả lại có thể thành một trạm phát: câu nói bị cắt khỏi ngữ cảnh, nghi vấn biến thành kết luận, lời đồn được khoác áo “sự thật đang gây bão”.
Nhưng điều cần phản biện không chỉ là người phát, báo chí hay nền tảng, một cá nhân chỉ trở thành trung tâm khi có đám đông sẵn sàng chờ, mạng lưới sẵn sàng chia sẻ và người dùng sẵn sàng biến cảm xúc thành sự thật. Trước khi bấm chia sẻ, mỗi người cần hỏi: Đây là thông tin hay chỉ là cáo buộc? Nó liên quan lợi ích cộng đồng hay chỉ thỏa mãn tò mò đời tư? Người bị nhắc tên đã được phản hồi chưa? Nếu thông tin sai, ai chịu trách nhiệm cho phần khuếch đại? Liệu chúng ta có đang bị dẫn dắt bởi những thông tin thiếu kiểm chứng? Bị tâm lý đám đông chi phối cảm xúc?
Một xã hội số phát triển không phải xã hội không có drama. Đó là xã hội không để tò mò thay thế chứng cứ, không để số đông thay thế sự thật, không để lượt xem trở thành thước đo duy nhất của giá trị, không để một cá nhân dẫn dắt truyền thông sai lệch. Phiên livestream hàng triệu lượt xem có thể là thành công về độ phủ; nhưng nếu nó gieo hoang mang bằng thông tin chưa kiểm chứng, kích hoạt phán xét và làm xói mòn niềm tin, đó là một thất bại nghiêm trọng của đời sống truyền thông, là nguy cơ của những bất ổn trong đời sống tâm lý xã hội./.
Không gian mạng là một thế giới phẳng rộng lớn, nơi mỗi cú click chuột, mỗi lượt chia sẻ hay một bình luận của chúng ta đều mang theo sức mạnh thực tế - hoặc để lan tỏa những giá trị tích cực, hoặc vô tình trở thành thứ vũ khí tiếp tay cho cái xấu và sự hỗn loạn. Trước những chiêu trò lôi kéo ngày càng tinh vi, sự tỉnh táo, lòng trắc ẩn đi kèm tư duy phản biện chính là "chiếc khiên" bảo vệ mỗi công chúng mạng. Hãy học cách dừng lại vài giây trước khi phán xét, kiểm chứng thông tin trước khi nhấn nút chia sẻ, bởi sự tử tế và lý trí của bạn hôm nay chính là nền tảng để xây dựng một không gian mạng văn minh, lành mạnh và an toàn cho tất cả mọi người vào ngày mai.
