Áp lực và điểm nghẽn trong quản trị đô thị tại Thành phố Hồ Chí Minh
Thành phố Hồ Chí Minh, với vị thế là đầu tàu kinh tế quốc gia, giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong chiến lược phát triển nhanh và bền vững theo định hướng của Đảng và Nhà nước, sau sáp nhập đã đạt quy mô dân số trên 14 triệu người, đóng góp khoảng 1/4 GDP và gần 1/3 tổng thu ngân sách cả nước. Với không gian phát triển mở rộng hơn 6.773 km², cùng hệ thống kết cấu kinh tế - xã hội đa dạng, hiện đại - từ công nghiệp, công nghệ cao đến định hướng trở thành trung tâm tài chính quốc tế, sở hữu đồng thời hai sân bay và mạng lưới cảng biển quy mô lớn - thành phố hội tụ đầy đủ các yếu tố của một “siêu đô thị” tầm khu vực, đồng thời là cực tăng trưởng có sức lan tỏa mạnh mẽ đối với vùng kinh tế trọng điểm phía Nam và cả nước.
Tuy nhiên, thực tiễn phát triển đặt ra những thách thức mang tính cấu trúc khi các “điểm nghẽn” về hạ tầng, quy hoạch và thể chế ngày càng bộc lộ rõ, trở thành lực cản đối với quá trình phát triển nhanh và bền vững. Mô hình quản trị đô thị hiện hành vẫn chủ yếu vận hành theo cơ chế chung, chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn của một đô thị đặc biệt có quy mô lớn, tính chất phức tạp và mức độ hội nhập cao. Trong bối cảnh đó, việc nghiên cứu, đề xuất thí điểm “mô hình đô thị tự chủ” giai đoạn 2025–2030 là hoàn toàn phù hợp với chủ trương của Đảng về đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với kiểm soát quyền lực, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, phát huy tính năng động, sáng tạo của địa phương.
Về bản chất, đây không chỉ là một giải pháp điều chỉnh kỹ thuật thể chế, mà là bước đột phá trong tư duy quản trị phát triển, nhằm mở rộng không gian tự chủ cho chính quyền đô thị trong các lĩnh vực then chốt như quy hoạch, điều hành, phân bổ nguồn lực và chuyển đổi số. Qua đó, góp phần giải phóng tiềm năng, huy động và sử dụng hiệu quả các nguồn lực xã hội, nâng cao năng lực cạnh tranh, từng bước hiện thực hóa mục tiêu xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh trở thành trung tâm kinh tế, tài chính, khoa học - công nghệ của khu vực theo tinh thần các nghị quyết của Đảng.
Áp lực phát triển của một siêu đô thị với mật độ dân cư cao, cấu trúc kinh tế - xã hội phức tạp đang đặt ra hàng loạt vấn đề cấp bách như ùn tắc giao thông, ngập lụt do biến đổi khí hậu, quá tải hạ tầng kỹ thuật, thiếu hụt không gian công cộng và áp lực gia tăng đối với bộ máy hành chính. Những hạn chế này phản ánh rõ thực trạng hệ thống hạ tầng và thể chế quản trị đang “đi sau” so với tốc độ phát triển khiến cho Thành phố Hồ Chí Minh đối mặt với nhiều khó khăn, rào cản kìm hãm sự phát triển khi tiếp tục vận hành theo cơ chế quản lý mang tính bình quân như các địa phương khác. Mặc dù Nghị quyết số 98/2023/QH15 ngày 24/6/2023 của Quốc hội về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển Thành phố Hồ Chí Minh đã tạo hành lang pháp lý quan trọng với nhiều cơ chế đặc thù, song mức độ tự chủ vẫn chưa đủ để thành phố chủ động điều tiết và tối ưu hóa các nguồn lực phát triển.
Trong khi đó, những rào cản về thủ tục hành chính, cơ chế “xin - cho” còn tồn tại tiếp tục làm suy giảm hiệu lực quản lý, kéo dài tiến độ đầu tư công và hạn chế khả năng huy động nguồn lực xã hội. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tiếp tục hoàn thiện thể chế theo hướng mở rộng quyền tự chủ tài chính, tăng tỷ lệ điều tiết ngân sách, đa dạng hóa các công cụ huy động vốn như trái phiếu chính quyền địa phương, đồng thời thúc đẩy mạnh mẽ mô hình hợp tác công - tư (PPP), phù hợp với định hướng phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
Kinh nghiệm quốc tế cũng khẳng định tính tất yếu của việc trao quyền tự chủ cao hơn cho các đô thị lớn tương xứng với vai trò và tầm vóc của mình. Các mô hình như Seoul (Hàn Quốc), Tokyo (Nhật Bản) hay Thượng Hải (Trung Quốc) cho thấy, phân quyền mạnh mẽ, linh hoạt về thể chế và tài chính là điều kiện tiên quyết để phát huy tối đa lợi thế cạnh tranh, nâng cao năng lực quản trị và thúc đẩy phát triển bền vững. Đối chiếu với thực tiễn Việt Nam, việc thí điểm mô hình đô thị tự chủ tại Thành phố Hồ Chí Minh không chỉ là yêu cầu khách quan mà còn là bước đi chiến lược, góp phần cụ thể hóa đường lối của Đảng về đổi mới mô hình tăng trưởng, hoàn thiện thể chế phát triển và xây dựng hệ thống quản trị quốc gia hiện đại, hiệu lực, hiệu quả.
Ảnh: Thành phố Hồ Chí Minh (Nguồn: Báo Pháp luật)
Nội hàm mô hình đô thị tự chủ của thành phố Hồ Chí Minh
Mô hình đô thị tự chủ được đề xuất cho Thành phố Hồ Chí Minh gắn liền với việc trao quyền mạnh mẽ, đi đôi với trách nhiệm giải trình rõ ràng trên nhiều lĩnh vực then chốt.
Thứ nhất, về phân quyền tài chính, Thành phố Hồ Chí Minh cần được giữ lại tỷ lệ điều tiết ngân sách cao hơn mức 23% hiện nay, phù hợp với quy mô đóng góp và nhu cầu đầu tư phát triển. Thành phố cần được phép phát hành trái phiếu chính quyền địa phương và mở rộng triển khai các dự án PPP, đặc biệt trong lĩnh vực hạ tầng giao thông chiến lược như đường sắt đô thị. Đáng chú ý, đề xuất cho phép thành phố giữ lại 100% nguồn thu từ khai thác quỹ đất gắn với mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD) tại các tuyến metro và đường vành đai sẽ tạo nguồn lực tài chính bền vững, có thể lên đến hàng nghìn tỷ đồng mỗi năm.
Thứ hai, về tự quyết trong quy hoạch và đầu tư công, Thành phố Hồ Chí Minh cần được trao quyền phê duyệt và điều chỉnh quy hoạch ở tất cả các cấp, từ quy hoạch chung đến quy hoạch chi tiết, nhằm rút ngắn thời gian và nâng cao tính chủ động. Việc thẩm định và phê duyệt tại chỗ không chỉ giúp nâng cao hiệu quả quản lý mà còn tăng cường trách nhiệm giải trình của chính quyền thành phố. Trong lĩnh vực đầu tư công, cơ chế tự chủ cho phép thành phố linh hoạt điều chỉnh kế hoạch giải ngân, tập trung nguồn lực vào các dự án cấp thiết để tháo gỡ các điểm nghẽn về giao thông và thoát nước.
Thứ ba, về tự chủ tổ chức bộ máy, yêu cầu đặt ra là bộ máy hành chính phải tương xứng với quy mô dân số và nền kinh tế. Thành phố cần được quyền quyết định số lượng phó chủ tịch, cơ cấu các sở, ban, ngành phù hợp với đặc thù từng địa bàn. Đồng thời, quyền tự chủ trong tuyển dụng, bố trí, đãi ngộ và thu hút nhân tài là điều kiện then chốt để xây dựng đội ngũ cán bộ đủ năng lực quản trị hiện đại, hạn chế tình trạng “chảy máu chất xám”.
Thứ tư, về chính sách đặc thù, Thành phố Hồ Chí Minh cần được phép ban hành các cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp và phát triển các ngành mũi nhọn, như ưu đãi thuế, miễn giảm tiền sử dụng đất cho các dự án công nghệ cao, trung tâm tài chính quốc tế hoặc khu thương mại tự do chuyên biệt. Các chính sách này phải được xây dựng trên nguyên tắc địa phương tự chủ trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật.
Cơ hội và thách thức
Việc thí điểm mô hình đô thị tự chủ tại Thành phố Hồ Chí Minh mở ra cả cơ hội đột phá lẫn những thách thức mang tính cấu trúc đối với tiến trình phát triển của đô thị đặc biệt này. Về cơ hội, mô hình tự chủ tạo sự chuyển biến căn bản từ cơ chế “xin - cho” sang “tự chủ - tự chịu trách nhiệm”, qua đó nâng cao tính chủ động, minh bạch và hiệu quả trong quản trị công; đồng thời cho phép thành phố phát huy tối đa tiềm năng, linh hoạt triển khai các sáng kiến về đô thị thông minh, kinh tế số và đổi mới sáng tạo, tạo ra các động lực tăng trưởng mới và các dự án mang tính dẫn dắt. Không chỉ dừng lại ở phạm vi địa phương, một Thành phố Hồ Chí Minh năng động, tự chủ còn có khả năng tạo hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ, giữ vai trò hạt nhân trong liên kết vùng, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và trở thành hình mẫu thể chế cho các đô thị lớn khác.
Bên cạnh những lợi ích rõ ràng, mô hình đô thị tự chủ cũng đặt ra cho Thành phố Hồ Chí Minh không ít thách thức như: yêu cầu đổi mới tư duy quản lý theo hướng phân quyền thực chất nhưng vẫn bảo đảm kỷ cương, kiểm soát quyền lực; nguy cơ mất cân đối phát triển vùng nếu thiếu cơ chế điều phối hiệu quả; đòi hỏi cao về năng lực quản trị, tính chuyên nghiệp và minh bạch của bộ máy hành chính; cùng với đó là yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện khung pháp lý ổn định, đủ tầm để bảo đảm cho mô hình vận hành thông suốt, bền vững. Chính việc nhận diện đầy đủ và xử lý hài hòa các cơ hội và thách thức này sẽ quyết định thành công của quá trình thí điểm, qua đó góp phần định hình một mô hình quản trị đô thị hiện đại, phù hợp với yêu cầu phát triển mới.Việc thí điểm mô hình đô thị tự chủ tại Thành phố Hồ Chí Minh là một bước đi mang tính đột phá về thể chế, có ý nghĩa chiến lược trong tiến trình đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và hiện đại hóa quản trị đô thị ở Việt Nam. Để mô hình này vận hành hiệu quả, cần sớm thiết lập một khung pháp lý đặc thù, ổn định và đủ tầm, bảo đảm trao quyền thực chất gắn với cơ chế kiểm soát quyền lực chặt chẽ, minh bạch. Đồng thời, thành phố phải chủ động cụ thể hóa chủ trương bằng các chương trình, đề án và lộ trình triển khai rõ ràng; xây dựng bộ máy tinh gọn, chuyên nghiệp, nâng cao năng lực quản trị, đồng thời chuẩn bị đầy đủ các điều kiện về nguồn lực để bảo đảm tính khả thi và hiệu quả trong tổ chức thực hiện.Nếu được trao quyền đầy đủ và chuẩn bị kỹ lưỡng, mô hình đô thị tự chủ sẽ trở thành động lực quan trọng giúp Thành phố Hồ Chí Minh phát triển bền vững, khẳng định vai trò đầu tàu kinh tế và trở thành hình mẫu cải cách thể chế cho các đô thị lớn trên cả nước./.
