Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII ban hành Nghị quyết số 03-NQ/TW ngày 16/7/1998 về xây dựng và phát triển nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, lần đầu tiên hệ thống hóa toàn diện quan điểm của Đảng về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam trong thời kỳ mới. Sau gần 30 năm thực hiện, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 về phát triển văn hóa Việt Nam, thể hiện bước phát triển tư duy của Đảng về xây dựng nền văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên mới

Nghị quyết số 03-NQ/TW - dấu mốc quan trọng trong phát triển tư duy lý luận của Đảng về văn hóa thời kỳ đổi mới

Bước vào thời kỳ đổi mới, quá trình phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế đã tạo ra những chuyển biến sâu sắc trong đời sống văn hóa Việt Nam. Bên cạnh những thành tựu đạt được, thực tiễn đặt ra yêu cầu giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với phát triển văn hóa, giữa bảo tồn bản sắc dân tộc với tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại, giữa phát triển kinh tế với xây dựng con người và môi trường văn hóa lành mạnh. Điều đó đòi hỏi Đảng phải tiếp tục đổi mới tư duy, xác lập những quan điểm và định hướng chiến lược về xây dựng, phát triển văn hóa đáp ứng yêu cầu của thời kỳ mới.

Trước yêu cầu đó, ngày 16/7/1998, Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII ban hành Nghị quyết số 03-NQ/TW về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Nghị quyết đánh dấu bước phát triển quan trọng trong tư duy lý luận của Đảng khi xác lập hệ thống tương đối toàn diện các quan điểm, phương hướng, nhiệm vụ và giải pháp phát triển văn hóa trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Trước hết, Nghị quyết thể hiện bước phát triển trong nhận thức của Đảng về vị trí, vai trò của văn hóa đối với sự phát triển đất nước. Nghị quyết khẳng định: “Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội”[1]. Luận điểm này có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc, xác lập mối quan hệ hữu cơ giữa văn hóa với kinh tế và các lĩnh vực của đời sống xã hội. Văn hóa không chỉ là kết quả của phát triển kinh tế mà còn góp phần hình thành hệ giá trị, chuẩn mực đạo đức, động lực tinh thần và những điều kiện xã hội cần thiết cho sự phát triển bền vững. Qua đó, Nghị quyết khẳng định vai trò chủ động, tích cực của văn hóa trong sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước.

Đồng thời, Nghị quyết xác định rõ phương hướng chiến lược xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Trong đó, tính tiên tiến thể hiện ở tinh thần yêu nước, tiến bộ, với nội dung cốt lõi là lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, hướng tới sự phát triển toàn diện của con người. Bản sắc dân tộc là những giá trị bền vững được hình thành, vun đắp trong lịch sử dựng nước và giữ nước, thể hiện ở lòng yêu nước, ý chí tự cường, tinh thần đoàn kết, nhân ái, khoan dung và sáng tạo. Tính tiên tiến và bản sắc dân tộc thống nhất, bổ sung cho nhau, tạo nên đặc trưng của nền văn hóa Việt Nam trong thời kỳ đổi mới, đồng thời định hướng giải quyết mối quan hệ giữa kế thừa truyền thống với tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại.

Một đóng góp quan trọng là xác định những quan điểm cơ bản về chủ thể và phương thức phát triển văn hóa. Nghị quyết khẳng định nền văn hóa Việt Nam thống nhất mà đa dạng trong cộng đồng các dân tộc; xây dựng và phát triển văn hóa là sự nghiệp của toàn dân do Đảng lãnh đạo, trong đó đội ngũ trí thức giữ vai trò quan trọng; văn hóa là một mặt trận, xây dựng văn hóa phải kết hợp giữa “xây” và “chống”, lấy “xây” làm chính[2]. Trên cơ sở đó, Nghị quyết đề ra 10 nhiệm vụ và 4 nhóm giải pháp lớn, tạo cơ sở chính trị, lý luận quan trọng cho việc hoạch định và tổ chức thực hiện các chính sách phát triển văn hóa.

Những quan điểm của Nghị quyết số 03-NQ/TW tiếp tục được kế thừa, bổ sung và phát triển trong các giai đoạn tiếp theo. Ngày 09/6/2014, Hội nghị lần thứ chín Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI ban hành Nghị quyết số 33-NQ/TW về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước, nhấn mạnh: “Văn hóa phải được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội”[3]. Đây là bước phát triển trong nhận thức của Đảng về vị thế của văn hóa trong chiến lược phát triển quốc gia, đồng thời làm sâu sắc hơn mối quan hệ giữa phát triển văn hóa với xây dựng con người, coi con người vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là mục tiêu của phát triển văn hóa.

Tiếp tục phát triển những quan điểm đó, Đại hội XIII của Đảng đặt ra yêu cầu nghiên cứu, xác định và triển khai xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người gắn với giữ gìn, phát triển hệ giá trị gia đình Việt Nam trong thời kỳ mới[4]. Điều này cho thấy tư duy của Đảng ngày càng hướng tới chiều sâu của phát triển văn hóa, chú trọng xây dựng hệ giá trị, nhân cách con người và môi trường văn hóa đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước.

Nghị quyết số 03-NQ/TW là dấu mốc quan trọng trong phát triển tư duy lý luận của Đảng về văn hóa thời kỳ đổi mới, không chỉ xác lập định hướng chiến lược xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc mà còn tạo nền tảng cho quá trình tiếp tục đổi mới nhận thức về vị trí, vai trò của văn hóa và con người. Những giá trị lý luận và thực tiễn của Nghị quyết được kế thừa, phát triển trong các chủ trương của Đảng, góp phần từng bước nâng tầm văn hóa trong chiến lược phát triển đất nước.

Nghị quyết số 80-NQ/TW - bước phát triển mới trong tư duy chiến lược của Đảng về văn hóa Việt Nam

Sau gần ba thập niên thực hiện Nghị quyết số 03-NQ/TW, yêu cầu phát triển nhanh, bền vững đất nước cùng những biến đổi sâu sắc của khoa học, công nghệ, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế đặt ra những vấn đề mới đối với sự nghiệp xây dựng, phát triển văn hóa Việt Nam. Trong bối cảnh đó, ngày 07/01/2026, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam. Nghị quyết đánh dấu bước phát triển quan trọng trong tư duy chiến lược của Đảng, vừa kế thừa những quan điểm nhất quán về xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, vừa bổ sung những nhận thức mới về vị trí, vai trò, phương thức và nguồn lực phát triển văn hóa trong kỷ nguyên mới.

Thứ nhất, phát triển nhận thức về văn hóa từ nền tảng tinh thần của xã hội đến nền tảng, nguồn lực, trụ cột và hệ điều tiết cho phát triển đất nước. Nghị quyết số 80-NQ/TW khẳng định: “Phát triển văn hoá, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước”[5]. Đây là bước phát triển có ý nghĩa lý luận sâu sắc, mở rộng nhận thức về vai trò của văn hóa trong tổng thể chiến lược phát triển quốc gia. Đặc biệt, việc bổ sung phạm trù “hệ điều tiết” làm rõ chức năng định hướng nhận thức, điều chỉnh hành vi, điều hòa các quan hệ xã hội thông qua hệ giá trị và chuẩn mực văn hóa; góp phần bảo đảm sự hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế với tiến bộ xã hội, giữa lợi ích trước mắt với lợi ích lâu dài. Văn hóa không chỉ tạo động lực mà còn trực tiếp tham gia định hướng và nâng cao chất lượng phát triển đất nước.

Thứ hai, phát triển nhận thức từ yêu cầu văn hóa thấm sâu vào đời sống xã hội đến tích hợp văn hóa trong toàn bộ quá trình phát triển quốc gia. Kế thừa quan điểm của Nghị quyết số 03-NQ/TW về làm cho văn hóa thấm sâu vào mọi lĩnh vực đời sống và quan hệ con người, Nghị quyết số 80-NQ/TW tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu phát huy vai trò của văn hóa trong các lĩnh vực chính trị, kinh tế, xã hội, môi trường, quốc phòng, an ninh, đối ngoại; đồng thời gắn kết các giá trị văn hóa trong quy hoạch, kế hoạch, đề án, dự án phát triển. Điểm mới là văn hóa không chỉ được xem xét như một lĩnh vực cần phát triển mà còn là yếu tố xuyên suốt, tham gia định hướng chất lượng, phương thức và hiệu quả của quá trình phát triển, bảo đảm sự gắn kết giữa tăng trưởng kinh tế với phát triển con người, tiến bộ xã hội và giữ gìn bản sắc dân tộc.

Thứ ba, phát triển văn hóa gắn với khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Nghị quyết số 80-NQ/TW xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số tạo ra không gian mới, động lực mới cho phát triển văn hóa. Công nghệ không chỉ hỗ trợ bảo tồn, quản lý và phổ biến các giá trị văn hóa mà còn làm thay đổi phương thức sáng tạo, sản xuất, phân phối và tiếp nhận các sản phẩm văn hóa. Đồng thời, Nghị quyết đặt ra yêu cầu xử lý hài hòa các mối quan hệ giữa truyền thống và hiện đại, dân tộc và quốc tế, bảo tồn và phát triển, đời sống thực và không gian số, dữ liệu mở và bảo đảm an ninh, chủ quyền văn hóa số. Đây là bước phát triển trong tư duy quản trị văn hóa, vừa chủ động nắm bắt cơ hội của thời đại, vừa bảo vệ và phát huy các giá trị cốt lõi của văn hóa dân tộc.

Thứ tư, chuyển từ khẳng định vai trò của văn hóa sang chú trọng tạo lập thể chế, nguồn lực và động lực phát triển văn hóa. Nghị quyết tiếp tục khẳng định đầu tư cho văn hóa là đầu tư cho phát triển đất nước, cho tương lai dân tộc; đồng thời xác định mục tiêu bố trí tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước hằng năm cho văn hóa, phấn đấu đến năm 2030 các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP[6]. Việc gắn quan điểm chiến lược với các chỉ tiêu cụ thể thể hiện bước chuyển trong tư duy lãnh đạo, từ định hướng phát triển đến chú trọng điều kiện bảo đảm và kết quả thực hiện. Cùng với đó là yêu cầu hoàn thiện thể chế, đổi mới phương thức quản trị, huy động hiệu quả các nguồn lực xã hội, phát huy vai trò của Nhà nước, doanh nghiệp, đội ngũ trí thức, văn nghệ sĩ và nhân dân.

Thứ năm, tiếp tục khẳng định con người là trung tâm, chủ thể và mục tiêu của phát triển văn hóa. Kế thừa nhất quán quan điểm phát triển văn hóa vì con người và xây dựng con người để phát triển văn hóa, Nghị quyết số 80-NQ/TW nhấn mạnh yêu cầu xây dựng đồng bộ hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam; phát huy bản lĩnh, trí tuệ, đạo đức, năng lực sáng tạo và khát vọng cống hiến. Phát triển văn hóa không chỉ nhằm nâng cao đời sống tinh thần mà còn hướng tới hoàn thiện nhân cách, phát triển toàn diện con người, qua đó chuyển hóa các giá trị văn hóa thành sức mạnh nội sinh của quốc gia[7].

Như vậy, từ Nghị quyết số 03-NQ/TW đến Nghị quyết số 80-NQ/TW là quá trình kế thừa, bổ sung và phát triển liên tục trong tư duy lý luận của Đảng về văn hóa. Nếu Nghị quyết số 03-NQ/TW đặt nền móng cho đường lối xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc trong thời kỳ đổi mới, thì Nghị quyết số 80-NQ/TW tiếp tục nâng tầm vị trí, vai trò của văn hóa trong chiến lược phát triển đất nước. Bước phát triển đó khẳng định văn hóa không chỉ là những giá trị cần gìn giữ, phát huy mà còn là nền tảng, nguồn lực và sức mạnh kiến tạo tương lai, góp phần hiện thực hóa khát vọng xây dựng đất nước phồn vinh, văn minh, hạnh phúc trong kỷ nguyên mới.

 

[1] Đảng Cộng sản Việt Nam (2015), Văn kiện Đảng toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia-Sự thật, Hà Nội, tập 57, tr.304.

[2] Đảng Cộng sản Việt Nam (2015), Văn kiện Đảng toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia-Sự thật, Hà Nội, tập 57, tr.306.

[3] Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2014), Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 09/6/2014 về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước, Nguồn: https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/van-kien-tu-lieu-ve-dang/hoi-nghi-bch-trung-uong/khoa-xi/nghi-quyet-so-33-nqtw-ngay-962014-hoi-nghi-lan-thu-9-ban-chap-hanh-trung-uong-dang-khoa-xi-ve-xay-dung-va-phat-trien-590.

[4] Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, tập I, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, tr.143.

[5] Bộ Chính trị (2026), Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 về phát triển văn hóa Việt Nam, Nguồn: https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/he-thong-van-ban/van-ban-cua-dang/nghi-quyet-so-80-nq-tw-ngay-07-01-2026-cua-bo-chinh-tri-ve-phat-trien-van-hoa-viet-nam2.html

[6] Bộ Chính trị (2026), Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 về phát triển văn hóa Việt Nam, Nguồn: https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/he-thong-van-ban/van-ban-cua-dang/nghi-quyet-so-80-nq-tw-ngay-07-01-2026-cua-bo-chinh-tri-ve-phat-trien-van-hoa-viet-nam2.html

[7] Bộ Chính trị (2026), Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 về phát triển văn hóa Việt Nam, Nguồn: https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/he-thong-van-ban/van-ban-cua-dang/nghi-quyet-so-80-nq-tw-ngay-07-01-2026-cua-bo-chinh-tri-ve-phat-trien-van-hoa-viet-nam2.html