Trong hệ thống chính trị và bộ máy nhà nước, hoạt động giám sát đóng vai trò đặc biệt quan trọng nhằm bảo đảm quyền lực nhà nước được thực thi đúng pháp luật, đúng mục tiêu và phục vụ lợi ích của nhân dân. Ở Việt Nam, Quốc hội – với tư cách là cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân và cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất – có chức năng giám sát tối cao đối với toàn bộ hoạt động của Nhà nước. Song song với đó, Hội đồng nhân dân (HĐND) các cấp thực hiện quyền giám sát tại địa phương nhằm bảo đảm sự tuân thủ pháp luật và hiệu quả quản lý nhà nước.
Trong bối cảnh đất nước tiếp tục đẩy mạnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, yêu cầu nâng cao hiệu lực và hiệu quả giám sát của cơ quan dân cử ngày càng trở nên cấp thiết. Trước thực tiễn đó, Quốc hội đã ban hành Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2025 (có hiệu lực từ ngày 1/3/2026) nhằm thay thế Luật năm 2015. Luật mới không chỉ kế thừa các quy định đã phát huy hiệu quả mà còn bổ sung nhiều nội dung mới nhằm khắc phục hạn chế, tăng cường tính thực chất của hoạt động giám sát.
Luật năm 2025 được đánh giá là một bước tiến quan trọng trong việc hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước, nâng cao trách nhiệm giải trình của các cơ quan, tổ chức, cá nhân chịu sự giám sát. Bài viết này sẽ phân tích những điểm mới nổi bật của luật, đồng thời làm rõ ý nghĩa và tác động của các quy định mới đối với hoạt động của Quốc hội, Hội đồng nhân dân và hệ thống quản lý nhà nước.
1. Sự cần thiết ban hành Luật mới
Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2015 sau gần một thập kỷ thực thi đã đạt được nhiều kết quả tích cực. Các hoạt động giám sát chuyên đề, chất vấn, giải trình, xem xét báo cáo của cơ quan nhà nước đã góp phần nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm của bộ máy nhà nước. Nhiều vấn đề lớn của đất nước được Quốc hội và HĐND đưa ra giám sát, từ đó tạo chuyển biến trong quản lý và điều hành.
Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy một số hạn chế. Trước hết, hoạt động giám sát ở một số trường hợp còn mang tính hình thức, chưa đi sâu vào bản chất của vấn đề. Việc theo dõi, đôn đốc thực hiện các kiến nghị sau giám sát chưa thật sự hiệu quả. Một số cơ quan, tổ chức chịu sự giám sát chậm thực hiện hoặc thực hiện chưa đầy đủ các kết luận giám sát nhưng chưa có cơ chế xử lý rõ ràng.
Bên cạnh đó, bối cảnh phát triển kinh tế – xã hội và yêu cầu cải cách bộ máy nhà nước đặt ra những yêu cầu mới đối với hoạt động giám sát. Quá trình chuyển đổi số, sự phát triển của công nghệ thông tin và yêu cầu tăng cường sự tham gia của xã hội vào quản lý nhà nước đòi hỏi luật pháp phải được cập nhật để phù hợp với thực tiễn.
Vì vậy, việc ban hành Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2025 là cần thiết nhằm khắc phục những hạn chế của luật cũ, đồng thời tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho việc nâng cao chất lượng giám sát của cơ quan dân cử.
2. Đổi mới trong việc lựa chọn và tổ chức giám sát chuyên đề
Một trong những điểm mới đáng chú ý của Luật năm 2025 là sự đổi mới trong việc lựa chọn và tổ chức các chuyên đề giám sát. Theo quy định mới, Quốc hội sẽ tập trung lựa chọn một số chuyên đề giám sát trọng tâm, có tác động lớn đến phát triển kinh tế – xã hội và đời sống của nhân dân. Các chuyên đề này được chuẩn bị kỹ lưỡng, có sự tham gia của nhiều cơ quan chuyên môn và được triển khai theo quy trình chặt chẽ.
Luật cũng quy định rõ hơn vai trò của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Hội đồng Dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội trong việc tổ chức thực hiện các hoạt động giám sát chuyên đề. Việc phân công rõ ràng này giúp tránh tình trạng chồng chéo trong giám sát, đồng thời phát huy thế mạnh chuyên môn của từng cơ quan.
Ở cấp địa phương, Hội đồng nhân dân cũng được yêu cầu lựa chọn các vấn đề bức xúc, nổi cộm tại địa phương để tiến hành giám sát chuyên đề. Điều này giúp hoạt động giám sát gắn chặt với thực tiễn đời sống xã hội, đáp ứng nhu cầu và nguyện vọng của cử tri.
3. Làm rõ quyền và trách nhiệm của các chủ thể trong hoạt động giám sát
Luật năm 2025 đã bổ sung và làm rõ quyền hạn, trách nhiệm của các chủ thể tham gia hoạt động giám sát. Trước hết, luật xác định rõ vai trò của Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội, đại biểu Quốc hội và Hội đồng nhân dân trong từng loại hình giám sát.
Đối với đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân, luật quy định cụ thể hơn về quyền yêu cầu cung cấp thông tin, tài liệu phục vụ giám sát; quyền chất vấn và yêu cầu giải trình đối với các cơ quan nhà nước. Điều này giúp đại biểu có thêm công cụ pháp lý để thực hiện tốt chức năng đại diện và giám sát.
Bên cạnh đó, luật cũng quy định rõ trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân chịu sự giám sát. Những chủ thể này phải cung cấp thông tin đầy đủ, trung thực và kịp thời; đồng thời có trách nhiệm giải trình trước cơ quan giám sát khi được yêu cầu.
Việc quy định rõ ràng quyền và trách nhiệm của các bên không chỉ giúp nâng cao hiệu quả giám sát mà còn bảo đảm tính minh bạch và công bằng trong quá trình thực hiện.
4. Tăng cường cơ chế theo dõi và thực hiện kết luận giám sát
Luật năm 2025 đã bổ sung các quy định cụ thể về cơ chế theo dõi và đôn đốc thực hiện kết luận giám sát. Theo đó, các cơ quan của Quốc hội và Hội đồng nhân dân có trách nhiệm theo dõi việc thực hiện các kiến nghị sau giám sát. Các cơ quan chịu sự giám sát phải báo cáo kết quả thực hiện trong thời hạn quy định. Nếu không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ, họ phải giải trình trước cơ quan giám sát.
Quy định này giúp tăng cường trách nhiệm của các cơ quan nhà nước, đồng thời bảo đảm rằng các kiến nghị giám sát không chỉ dừng lại ở mức khuyến nghị mà thực sự được triển khai trong thực tiễn.
5. Mở rộng sự tham gia của xã hội trong hoạt động giám sát
Luật năm 2025 cũng nhấn mạnh việc mở rộng sự tham gia của xã hội vào hoạt động giám sát. Theo đó, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị – xã hội, chuyên gia và nhà khoa học có thể được mời tham gia vào quá trình giám sát khi cần thiết.
Sự tham gia của các chuyên gia và tổ chức xã hội giúp nâng cao tính khách quan và khoa học của hoạt động giám sát. Đồng thời, việc lắng nghe ý kiến của người dân và các tổ chức xã hội giúp cơ quan giám sát có cái nhìn toàn diện hơn về vấn đề được giám sát. Ngoài ra, luật cũng khuyến khích việc công khai thông tin về hoạt động giám sát để người dân và báo chí có thể theo dõi, góp ý và phản biện. Điều này góp phần nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của các cơ quan nhà nước.
6. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số trong giám sát
Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, Luật năm 2025 đã bổ sung các quy định về việc ứng dụng công nghệ thông tin trong hoạt động giám sát. Quốc hội và Hội đồng nhân dân được khuyến khích xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ giám sát, đồng thời tăng cường chia sẻ và kết nối thông tin giữa các cơ quan.
Việc ứng dụng công nghệ giúp nâng cao hiệu quả thu thập, xử lý và phân tích thông tin phục vụ giám sát. Đồng thời, nó cũng giúp rút ngắn thời gian và giảm chi phí cho các hoạt động giám sát. Bên cạnh đó, công nghệ cũng tạo điều kiện để người dân dễ dàng tiếp cận thông tin về hoạt động của cơ quan dân cử, từ đó tăng cường sự tham gia của xã hội vào quá trình giám sát.
Như vậy sự ra đời của Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2025 có ý nghĩa quan trọng đối với việc hoàn thiện hệ thống pháp luật và nâng cao hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước.
Một là, luật góp phần tăng cường cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước. Khi hoạt động giám sát được thực hiện hiệu quả, các cơ quan nhà nước sẽ phải hoạt động minh bạch hơn và chịu trách nhiệm nhiều hơn trước nhân dân.
Hai là, luật giúp nâng cao vai trò và vị thế của Quốc hội và Hội đồng nhân dân trong hệ thống chính trị. Với các công cụ pháp lý mạnh mẽ hơn, cơ quan dân cử có thể thực hiện tốt hơn chức năng giám sát và đại diện cho ý chí, nguyện vọng của nhân dân.
Ba là, luật góp phần thúc đẩy cải cách hành chính và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước. Thông qua hoạt động giám sát, các bất cập trong chính sách và quản lý sẽ được phát hiện và khắc phục kịp thời.
Trong thời gian tới, việc triển khai hiệu quả các quy định của luật sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng một nền quản trị nhà nước minh bạch, hiệu quả và phục vụ tốt hơn lợi ích của nhân dân. Qua đó, hoạt động giám sát của cơ quan dân cử sẽ thực sự trở thành công cụ mạnh mẽ để bảo đảm quyền lực nhà nước luôn được kiểm soát chặt chẽ và sử dụng đúng mục đích.
