Dữ liệu đóng vai trò vô cùng quan trọng để đảm bảo thành công. (Ảnh Internet)
1. Dữ liệu – một hình thái tư liệu sản xuất mới
Trong bộ Tư bản, Mác (1984) chỉ rõ rằng lịch sử các hình thái kinh tế – xã hội gắn liền với sự thay đổi của tư liệu sản xuất chủ đạo: từ đất đai trong chế độ phong kiến đến máy móc trong chủ nghĩa tư bản công nghiệp. Quyền sở hữu tư liệu sản xuất quyết định quan hệ sản xuất, và từ đó quyết định toàn bộ kiến trúc thượng tầng của một thời đại. Nhận thức ấy đang được kiểm chứng trong thế kỷ XXI bởi một hình thái tư liệu sản xuất mới: dữ liệu.
Mayer-Schönberger và Cukier (2013) gọi dữ liệu lớn là “dầu mỏ của thế kỷ XXI”, song khác dầu mỏ ở chỗ dữ liệu không cạn kiệt khi khai thác mà tiếp tục sinh ra giá trị mới. Dữ liệu mang ba đặc tính làm phức tạp hóa các phạm trù kinh tế chính trị truyền thống: phi cạn kiệt, phi loại trừ về mặt kỹ thuật, song hoàn toàn có thể bị chiếm đoạt thông qua kiểm soát hạ tầng, giao thức và thuật toán (Srnicek, 2017).
Chính đặc tính thứ ba tạo ra mâu thuẫn căn bản của kỷ nguyên số. Fuchs (2014) vận dụng lý luận giá trị – lao động của Mác để chứng minh sự hình thành một hình thái bóc lột mới: hàng tỷ người dùng tạo ra dữ liệu – tức tạo ra giá trị thực sự – song giá trị thặng dư được tích lũy tại các nền tảng công nghệ tư nhân mà không trả thù lao cho người tạo ra nguyên liệu đó. Zuboff (2019) gọi đây là chủ nghĩa tư bản giám sát: hành vi của con người được thu thập như nguyên liệu miễn phí, được xử lý thành sản phẩm dự báo hành vi và bán cho các nhà quảng cáo – một chu trình tích lũy tư bản nằm ngoài sự kiểm soát của cả nhà nước lẫn người dùng.
2. Mất chủ quyền dữ liệu là mất một phần an ninh kinh tế quốc gia
Lý luận Mác-Lênin về nhà nước xác định chủ quyền quốc gia trên ba thành tố: lãnh thổ, dân cư và quyền lực nhà nước tối cao (Lênin, 1980). Trong kỷ nguyên số, không gian mạng đã trở thành một phần thực chất của lãnh thổ quốc gia, bởi đây là nơi diễn ra ngày càng nhiều hoạt động kinh tế, xã hội và chính trị thiết yếu.
Theo tiếp cận Mácxít-Lêninít, an ninh kinh tế quốc gia không chỉ là bảo vệ sản xuất vật chất mà là bảo vệ tổng thể quan hệ sản xuất – sở hữu, phân phối, trao đổi – khỏi sự chi phối từ ngoại bang. Trong nền kinh tế số, dữ liệu quyết định thông tin, thông tin quyết định nhận thức, nhận thức quyết định quyết sách. Mất chủ quyền dữ liệu là mất một phần an ninh kinh tế quốc gia.
Farrell và Newman (2019) chứng minh rằng các quốc gia kiểm soát các nút trung tâm của mạng lưới kinh tế toàn cầu có thể chuyển hóa sự phụ thuộc kinh tế thành đòn bẩy cưỡng bức địa chính trị. Việc loại Iran (2012, 2018) và Nga (2022) khỏi hệ thống thanh toán SWIFT là minh chứng. Vụ Cambridge Analytica (2018) cho thấy dữ liệu hành vi của 87 triệu người dùng Facebook đã bị khai thác để can thiệp vào quá trình bầu cử ở nhiều quốc gia. Các tài liệu Snowden công bố năm 2013 xác nhận khả năng giám sát hàng loạt của Cơ quan An ninh Quốc gia Mỹ thông qua hợp tác với các tập đoàn công nghệ lớn (Greenwald, 2014). Đây là bằng chứng thực tế đã được tài liệu hóa.
3. Nhận diện và phản bác ba luận điểm sai trái
Thứ nhất, luận điểm “quản lý dữ liệu cản trở tăng trưởng kinh tế số”. Lập luận này nhầm lẫn giữa chi phí ngắn hạn và lợi ích dài hạn, đồng nhất “tự do kinh doanh” với “chủ nghĩa vô chính phủ số”, và cố tình bỏ qua bằng chứng thực tiễn. Không nền kinh tế số thành công nào vận hành mà không có khung pháp lý quản lý dữ liệu: Mỹ có CLOUD Act, EU có GDPR, Trung Quốc có Luật An ninh Dữ liệu. EU – nơi áp dụng GDPR nghiêm ngặt nhất thế giới – vẫn duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế số mạnh và là thị trường thương mại điện tử lớn thứ ba toàn cầu (Bradford, 2020). Ở chiều tích cực, chủ quyền dữ liệu tạo môi trường tin tưởng, kích thích hệ sinh thái công nghệ nội địa và bảo vệ doanh nghiệp Việt Nam.
Thứ hai, luận điểm “yêu cầu lưu trữ dữ liệu trong nước vi phạm cam kết hội nhập”. Luận điểm này sai về cả thực tế pháp lý lẫn thực tiễn. Hiệp định CPTPP (Điều 14.13) cho phép các bên yêu cầu lưu trữ hoặc xử lý dữ liệu tài chính trong lãnh thổ vì lý do quản lý hợp lệ; Điều 14.11(3) có ngoại lệ rộng cho “các biện pháp cần thiết để bảo vệ an ninh công cộng”. RCEP (Điều 12.14, 12.15) áp dụng nguyên tắc tương tự với ngoại lệ rộng hơn cho các nước đang phát triển. WTO cho phép ngoại lệ vì lý do an ninh quốc gia theo Điều XXI GATT. Về thực tiễn, không một quốc gia phát triển nào từ bỏ quyền kiểm soát dữ liệu chiến lược vì cam kết thương mại: Mỹ thông qua CLOUD Act mở rộng thẩm quyền pháp lý đối với dữ liệu toàn cầu; EU duy trì GDPR và đã thắng kiện trong các vụ Schrems I (2015) và Schrems II (2020) khi bác bỏ các thỏa thuận chuyển dữ liệu không bảo đảm quyền cơ bản. Chủ quyền dữ liệu và cam kết quốc tế hoàn toàn có thể cùng tồn tại nếu quốc gia có đủ năng lực pháp lý và ý chí chính trị để thực thi.
Thứ ba, luận điểm “nhà nước không đủ năng lực quản lý kinh tế số”. Đây là sự vận dụng quan điểm “nhà nước tối thiểu” của chủ nghĩa tân tự do – một quan điểm đã bị bác bỏ ngay trong kinh tế học chính thống qua các nghiên cứu về thất bại thị trường và hàng hóa công cộng (Stiglitz, 2000). Trong kinh tế số, thị trường nền tảng đặc biệt dễ hình thành độc quyền tự nhiên do hiệu ứng mạng và lợi thế quy mô dữ liệu – chính xác là những trường hợp đòi hỏi sự can thiệp nhà nước mạnh nhất. Bằng chứng quốc tế nói ngược lại: ba nền kinh tế số phát triển nhất thế giới đều có can thiệp nhà nước mạnh mẽ – Trung Quốc với Alibaba, Tencent, Huawei; Hàn Quốc với Samsung, LG (Chang, 2002); Singapore với vai trò quy hoạch và đầu tư hạ tầng. Yêu cầu đặt ra không phải là “nhà nước hay thị trường” mà là xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa đủ mạnh, hiệu năng và liêm chính để đóng vai trò kiến tạo trong kỷ nguyên số.
Kết luận
Việc bảo đảm an ninh mạng, an ninh dữ liệu, an toàn thông tin của tổ chức và cá nhân có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với ổn định chính trị, phát triển bền vững và tự chủ chiến lược của đất nước.
Chủ quyền dữ liệu có cơ sở lý luận vững chắc từ nền tảng tư tưởng Mác-Lênin: dữ liệu là tư liệu sản xuất mới, quyền kiểm soát dữ liệu là quyền kiểm soát quan hệ sản xuất. Bảo vệ chủ quyền dữ liệu trong kỷ nguyên số là sự tiếp nối tư tưởng Hồ Chí Minh về độc lập gắn liền với phát triển: trong thời đại số, độc lập không chỉ là về lãnh thổ mà còn là về hạ tầng số, dữ liệu chiến lược và năng lực hoạch định chính sách kinh tế không bị chi phối bởi thế lực ngoại bang. Bác bỏ các luận điểm sai trái cố tình đánh đồng chủ quyền với biệt lập, kiên định xây dựng con đường phù hợp với thực tiễn Việt Nam – đó là yêu cầu của công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng trong kỷ nguyên số.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
- Bradford, A. (2020). The Brussels Effect: How the European Union Rules the World. Oxford: Oxford University Press.
- Chang, H.-J. (2002). Kicking Away the Ladder: Development Strategy in Historical Perspective. London: Anthem Press.
- Farrell, H., & Newman, A. L. (2019). Weaponized Interdependence: How Global Economic Networks Shape State Coercion. International Security, 44(1), 42–79.
- Fuchs, C. (2014). Digital Labour and Karl Marx. New York: Routledge.
- Greenwald, G. (2014). No Place to Hide: Edward Snowden, the NSA, and the U.S. Surveillance State. New York: Metropolitan Books.
- Lênin, V.I. (1980). Nhà nước và Cách mạng. Trong V.I. Lênin Toàn tập, tập 33. Hà Nội: NXB Tiến bộ – NXB Sự thật.
- Mác, K. (1984). Tư bản, quyển I. Hà Nội: NXB Sự thật.
- Mayer-Schönberger, V., & Cukier, K. (2013). Big Data: A Revolution That Will Transform How We Live, Work, and Think. Boston: Houghton Mifflin Harcourt.
- Srnicek, N. (2017). Platform Capitalism. Cambridge: Polity Press.
- Stiglitz, J. E. (2000). Economics of the Public Sector (3rd ed.). New York: W. W. Norton.
- Zuboff, S. (2019). The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Power. New York: PublicAffairs.
