Cơ chế làm việc mới ở cấp xã
Hội nghị Trung ương 11 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII đã thông qua Nghị quyết số 60-NQ/TW, trong đó xác lập chủ trương tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình hai cấp, không còn duy trì cấp huyện, nhằm tiếp tục sắp xếp tổ chức bộ máy theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Quán triệt và triển khai nghiêm túc chủ trương của Đảng, từ ngày 01/7/2025, Việt Nam chính thức vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp với 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh và 3.321 đơn vị hành chính cấp xã. Việc chuyển đổi mô hình tổ chức không chỉ là sự thay đổi về cấu trúc hành chính mà còn kéo theo sự điều chỉnh căn bản về cơ chế vận hành và phương thức làm việc của cấp cơ sở.
Về mô hình tổ chức chính quyền địa phương. Cấp xã trở thành cấp hành chính cơ sở trực tiếp chịu sự quản lý, chỉ đạo toàn diện của cấp tỉnh, đồng thời đảm nhiệm nhiều chức năng, nhiệm vụ trước đây thuộc thẩm quyền cấp huyện. Việc tổ chức theo mô hình này, rút ngắn tầng nấc trung gian, tăng tính trực tiếp, kịp thời trong quản lý và phục vụ Nhân dân. Trong mô hình mới, cấp xã không còn là cấp “thừa hành đơn thuần” mà được xác định là cấp thừa hành chính sách chủ yếu ở địa bàn dân cư, có vai trò trung tâm trong tổ chức thực hiện pháp luật, chương trình, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội tại cơ sở.
Cơ chế phân cấp, phân quyền được thiết kế theo nguyên tắc rõ thẩm quyền, rõ trách nhiệm. Cấp tỉnh tập trung vào chức năng hoạch định chiến lược, xây dựng chính sách, quản lý vĩ mô và xử lý các vấn đề liên ngành, liên vùng; trong khi đó, cấp xã đảm nhiệm vai trò trực tiếp giải quyết các thủ tục hành chính và công việc chuyên môn gắn với đời sống dân cư như hộ tịch, lao động, việc làm, chính sách xã hội, bảo đảm an ninh trật tự tại địa phương. Sự chuyển giao nhiệm vụ này đòi hỏi cấp xã nâng cao tính chủ động, tự chịu trách nhiệm, đồng thời tuân thủ nghiêm cơ chế kiểm tra, giám sát của cấp trên nhằm bảo đảm sự thống nhất trong quản lý nhà nước.
Bộ máy cấp xã được tổ chức theo hướng tinh gọn, chuyên nghiệp, gắn với vị trí việc làm và chuẩn hóa quy trình công tác trên nền tảng ứng dụng công nghệ thông tin. Theo đó, yêu cầu về chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức ngày càng cao, đòi hỏi sự phù hợp giữa năng lực, tiêu chuẩn chức danh và kết quả thực thi nhiệm vụ.
Một số thách thức đối với cán bộ, công chức cấp xã
Tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình hai cấp đã và đang đặt ra những yêu cầu mới đối với đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã, đồng thời làm nảy sinh nhiều thách thức cả về năng lực chuyên môn, trách nhiệm công vụ lẫn phương thức làm việc.
Thứ nhất, khối lượng và tính chất công việc tại cấp xã gia tăng rõ rệt. Khi không còn cấp trung gian là cấp huyện, nhiều nhiệm vụ trước đây được chuyển giao trực tiếp về cơ sở, khiến cán bộ, công chức cấp xã phải xử lý những vấn đề phức tạp hơn, đòi hỏi trình độ chuyên môn và kỹ năng nghiệp vụ cao hơn. Cơ chế “chuyển lên trên” không còn là lựa chọn quen thuộc; thay vào đó là yêu cầu tự quyết định, tự chịu trách nhiệm trước pháp luật và trước Nhân dân. Trong điều kiện giám sát ngày càng chặt chẽ, mọi sai sót đều dễ dàng bị phát hiện, tạo áp lực không nhỏ đối với những cán bộ hạn chế về năng lực, thậm chí đặt ra nguy cơ bị sàng lọc nếu không đáp ứng được yêu cầu mới.
Thứ hai, cùng với phân cấp, phân quyền mạnh mẽ là sự gia tăng trách nhiệm và trách nhiệm giải trình. Quyền chủ động trong tổ chức thực hiện nhiệm vụ được mở rộng, song đồng thời đòi hỏi cán bộ cấp xã phải chịu trách nhiệm đầy đủ về quyết định của mình trước cấp trên và trước Nhân dân. Trong bối cảnh hệ thống pháp luật vẫn còn những điểm giao thoa, chưa thật sự đồng bộ, tâm lý e ngại, sợ sai có thể xuất hiện, ảnh hưởng đến tính chủ động, sáng tạo trong thực thi công vụ.
Thứ ba, yêu cầu ứng dụng công nghệ thông tin và thúc đẩy chuyển đổi số trở thành tiêu chuẩn bắt buộc. Việc vận hành chính quyền điện tử, cung cấp dịch vụ công trực tuyến, quản lý hồ sơ trên môi trường số là điều kiện quan trọng để nâng cao hiệu quả quản lý và tính minh bạch. Tuy nhiên, thực tế cho thấy một bộ phận cán bộ cấp xã còn hạn chế về kỹ năng số, làm ảnh hưởng đến chất lượng phục vụ.
Thứ tư, ý thức và yêu cầu thực hiện quyền làm chủ của Nhân dân ngày càng rõ nét. Khi cấp xã trở thành cấp trực tiếp quyết định nhiều vấn đề liên quan đến đời sống dân cư, mọi hoạt động đều được người dân quan tâm, giám sát chặt chẽ, nhất là trong thực hiện dân chủ ở cơ sở. Các phản ánh, kiến nghị của người dân ngày càng cụ thể, có căn cứ pháp lý, đòi hỏi chính quyền phải xử lý thấu đáo, minh bạch.
Thứ năm, tâm lý ngại đổi mới cũng là một rào cản đáng lưu ý. Áp lực công việc lớn, yêu cầu chuyên môn cao, trong khi chế độ đãi ngộ chưa tương xứng, có thể làm giảm động lực phấn đấu của một bộ phận cán bộ. Điều này đặt ra yêu cầu phải đồng bộ các giải pháp về tổ chức, đào tạo và chính sách để tạo điều kiện cho đội ngũ cán bộ cấp xã thích ứng hiệu quả với cơ chế mới.
Cách thức rèn luyện kỹ năng thích ứng với cơ chế làm việc mới
Trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình hai cấp đang đi vào vận hành ổn định, yêu cầu đặt ra đối với đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã không chỉ dừng lại ở việc hoàn thành nhiệm vụ được giao mà còn phải không ngừng nâng cao năng lực thích ứng trước những biến đổi sâu sắc về cơ cấu tổ chức, chức năng, nhiệm vụ và phương thức quản lý. Thích ứng trong giai đoạn hiện nay không phải là lựa chọn mang tính cá nhân, mà là đòi hỏi tất yếu gắn với yêu cầu phát triển của bộ máy hành chính nhà nước và sự vận động khách quan của đời sống xã hội.
Thứ nhất, cần xác định rõ rằng chấp nhận sự thay đổi là điều kiện tiên quyết để thích ứng. Khi nhận nhiệm vụ trong mô hình mới, không ít cán bộ, công chức rơi vào trạng thái tâm lý dao động, thậm chí “sốc” trước sự xáo trộn về môi trường công tác, vị trí việc làm và phương thức thực thi công vụ. Nhiều người đã quen với không gian làm việc ổn định, chuyên môn tương đối chuyên biệt, nay phải đảm đương khối lượng công việc lớn hơn, tính chất phức tạp hơn và trách nhiệm nặng nề hơn. Trong hoàn cảnh đó, việc nhìn nhận sự thay đổi như một tất yếu khách quan của tiến trình phát triển là yếu tố có ý nghĩa quyết định. Mỗi cán bộ, công chức cần vượt qua tâm lý so sánh thiệt hơn trước mắt, đặt lợi ích chung của quốc gia, dân tộc lên trên lợi ích cá nhân, nhận thức rõ rằng việc sắp xếp tổ chức bộ máy tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả là bước chuyển mình cần thiết để đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới.
Thứ hai, đổi mới tư duy và phong cách làm việc là yêu cầu mang tính căn bản. Trong mô hình mới, vị trí và vai trò của cấp xã được nâng lên rõ rệt. Nếu cán bộ từng công tác ở cấp huyện nhưng nay được bố trí về xã vẫn mang tâm lý “bị hạ cấp” thì điều đó sẽ trở thành lực cản trong thực thi nhiệm vụ. Cần nhận thức rằng khi đã không còn cấp huyện, thì cấp xã chính là cấp trực tiếp thực hiện nhiều nhiệm vụ trước đây thuộc thẩm quyền trung gian, với trọng trách không hề thấp hơn. Chỉ khi xác định đúng vị trí của mình trong tổng thể hệ thống chính trị, cán bộ, công chức mới có thể chuyển từ trạng thái bị động sang chủ động, từ tâm lý chờ đợi sang tinh thần dấn thân. Phong cách làm việc cũng cần chuyển biến theo hướng cụ thể, sát việc, sát dân, đề cao tính chuyên nghiệp, kỷ luật, kỷ cương hành chính. Đối với những cán bộ tiếp tục công tác tại cơ sở, việc vị thế của cấp xã được nâng cao đồng nghĩa với yêu cầu về trình độ chuyên môn, kỹ năng và tác phong công vụ cũng phải tương xứng; không thể duy trì lối làm việc giản đơn, tùy tiện như trước đây.
Thứ ba, không ngừng học hỏi và tự bồi dưỡng là con đường tất yếu để nâng cao năng lực thích ứng. Khối lượng nhiệm vụ mới cùng với yêu cầu chuyển đổi số đòi hỏi cán bộ, công chức cấp xã phải thường xuyên cập nhật kiến thức pháp luật, kỹ năng quản lý và kỹ năng công nghệ thông tin. Việc tham gia các lớp tập huấn, bồi dưỡng theo kế hoạch của Trung ương và địa phương cần được coi là trách nhiệm bắt buộc; đồng thời, mỗi cá nhân phải chủ động tự học, tự nghiên cứu, trao đổi kinh nghiệm trong cơ quan, học hỏi từ thực tiễn giải quyết công việc hằng ngày.
Thứ tư, duy trì thái độ tích cực và cân bằng cảm xúc có ý nghĩa quan trọng trong bảo đảm hiệu quả công vụ lâu dài. Hiệu quả làm việc phụ thuộc không chỉ vào năng lực mà còn vào tinh thần, thái độ của người thực thi nhiệm vụ. Trong điều kiện áp lực gia tăng, nếu cán bộ rơi vào tâm lý cầm chừng, bi quan hoặc thiếu động lực sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng phục vụ Nhân dân. Vì vậy, mỗi người cần biết quản lý cảm xúc, giữ sự cân bằng giữa công việc và cuộc sống, tìm thấy ý nghĩa và giá trị của mình trong nhiệm vụ được giao. Thay đổi góc nhìn có thể tạo ra động lực mới: với người từng quen áp lực cao, môi trường mới có thể là cơ hội hoàn thiện bản thân; với người trước đây ít chịu áp lực, đây là dịp để phát huy tiềm năng, khẳng định năng lực, tạo nền tảng cho sự ghi nhận và phát triển trong tương lai.
Nâng cao năng lực thích ứng của đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã là đòi hỏi khách quan trong tiến trình cải cách hành chính và vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Sự thích ứng ấy phải được khởi nguồn từ nhận thức đúng đắn, được bồi đắp bằng đổi mới tư duy, tinh thần học hỏi thường xuyên và thái độ tích cực trong thực thi công vụ. Dù phía trước còn không ít khó khăn, song dưới sự định hướng của Đại hội XIV của Đảng và quyết tâm của cả hệ thống chính trị, có cơ sở vững chắc để tin tưởng rằng đội ngũ cán bộ cấp xã sẽ vượt qua thách thức, hoàn thành tốt sứ mệnh phục vụ Nhân dân.
Tài liệu tham khảo
1. Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Nghị quyết số 18-NQ/TW, ngày 25/10/2017 về tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả.
