Thủ đô Hà Nội và những lần điều chỉnh địa giới hành chính (1961-2008) (kỳ 1)

Sau ngày miền Bắc được giải phóng tháng 10/1954 và nhất là sau Đại thắng mùa Xuân năm 1975 đến nay, Đảng, Nhà nước đã có nhiều lần phân định, điều chỉnh địa giới hành chính các địa phương để phục vụ việc phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh. Đối với Thủ đô Hà Nội, Đảng và Nhà nước cũng đã nhiều lần điều chỉnh địa giới hành chính, tập trung tư năm 1961 đến nay, nhằm xây dựng và phát triển Thủ đô ngày càng giàu mạnh

Trong những năm 1954-2025, thực hiện chủ trương của Đảng, Hà Nội đã có bốn lần điều chỉnh lớn về địa giới hành chính vào các năm: 1961, 1978, 1991 và 2008 trong đó, năm 1961, năm 1978 là mở rộng, năm 1991 là thu hẹp và năm 2008 lại được mở rộng với quy mô lớn hơn nhiều như hiện nay.

Năm 2025 là giai đoạn Hà Nội thực hiện sắp xếp nội bộ các đơn vị hành chính cấp xã sau nhiều năm mở rộng, không có thay đổi lớn về phạm vi địa giới toàn thành phố như các lần điều chỉnh trước đó, mà tập trung vào việc tinh giản tổ chức và cải cách thủ tục hành chính.

Hà Nội mở rộng sau lần điều chỉnh đầu tiên (1961)

Ngày 21/7/1954, Hiệp định Geneva được ký kết, đánh dấu thắng lợi của cuộc kháng chiến trường kỳ, gian khổ của nhân dân Việt Nam chống lại thực dân Pháp xâm lược. Theo quy định của Hiệp định, ngày 10/10/1954, bộ đội Việt Nam thuộc Đại đoàn 308 tiến về Hà Nội tiếp quản Thủ đô về mặt chính quyền. Hà Nội được giải phóng, trở thành thành phố trực thuộc Trung ương.

Địa giới hành chính thành phố Hà Nội năm 1954: phía Bắc và phía Đông giáp tỉnh Bắc Ninh, phía Tây giáp tỉnh Hà Đông và Sơn Tây, phía Nam giáp tỉnh Hà Đông. Hà Nội năm 1954 có diện tích 152,2km² (nội thành là 12,2 km², ngoại thành là 140 km²), gồm 36 phố nội thành và 4 quận ngoại thành; dân số là 436.624 người.

Từ năm 1958, Hà Nội tiến hành cải tạo xã hội chủ nghĩa và bước đầu phát triển kinh tế - văn hóa, vì vậy nhu cầu mở rộng thành phố trở nên bức thiết.

Ngày 12/9/1959, Bộ Chính trị họp đánh giá tình hình mọi mặt của Thủ đô, đề ra nhiệm vụ cải tạo và mở rộng thành phố Hà Nội, xác định quy mô và hướng phát triển của thành phố.

Khu công nghiệp Cao-Xà-Lá được xây dựng năm 1960 (Ảnh tư liêu)

Ngày 04/01/1960, Bộ Chính trị ra Nghị quyết số 98/NQ-TW về quy hoạch cải tạo và mở rộng thành phố Hà Nội. Nghị quyết khẳng định: “phải xây dựng Hà Nội - trung tâm chính trị, văn hóa của cả nước trở thành một thành phố công nghiệp và một trung tâm kinh tế; phương châm cải tạo, mở rộng thành phố Hà Nội là phục vụ nhiệm vụ trung tâm chính trị, văn hóa của cả nước, phục vụ sản xuất công nghiệp và đời sống của nhân dân lao động; hướng phát triển của thành phố về phía Đông Bắc là mở rộng ra đến khu vực Cầu Đuống, phía Nam đến khu vực Vĩnh Tuy và Văn Điển; hướng phát triển chủ yếu của thành phố là lên phía Tây Bắc là ôm quanh Hồ Tây, từ khu vực Ba Đình lên đến Chèm - Vẽ, sát bờ sông Hồng và có thể phát triển sang phía Tả ngạn sông Hồng. Thành phố sẽ bao gồm khu trung tâm, tiếp đến là các khu công nghiệp, các khu nhà ở, các khu công viên cây xanh bao quanh thành phố, các nhà máy, bệnh viện, cơ quan, các hệ thống giao thông công chính, hệ thống cống rãnh, ao hồ”[1].

Nghị quyết cũng chỉ rõ biện pháp tiến hành cải tạo và mở rộng thành phố. Căn cứ Nghị quyết của Bộ Chính trị, Hội đồng Chính phủ trình Quốc Hội dự án mở rộng thành phố Hà Nội đồng tâm về 4 hướng Đông, Tây, Nam, Bắc, sáp nhập các vùng phụ cận vốn có quan hệ với thành phố Hà Nội và có cơ sở kinh tế xã hội tương đối phù hợp với khu vực ngoại thành của Hà Nội.

Ngày 20/4/1961, Quốc hội khóa II kỳ họp thứ 2 đã ra Nghị quyết phê chuẩn quy hoạch mở rộng đồng tâm thành phố Hà Nội về 4 hướng và phân vạch địa giới mới của Hà Nội mở rộng. Theo Nghị quyết, Hà Nội sáp nhập 18 xã, 6 thôn và 1 thị trấn thuộc tỉnh Hà Đông; 29 xã và 1 thị trấn của tỉnh Bắc Ninh; 17 xã và một nửa thôn của tỉnh Vĩnh Phúc; 1 xã của tỉnh Hưng Yên.

Ngay sau đó, ngày 31/5/1961, Hội đồng Chính phủ đã quyết định chia các khu vực nội thành và ngoại thành của thành phố Hà Nội. Cụ thể: thành lập 4 khu phố nội thành của Hà Nội gồm: Ba Đình, Hoàn Kiếm, Hai Bà Trưng, Đống Đa và 4 huyện ngoại thành là Thanh Trì, Từ Liêm, Gia Lâm, Đông Anh, Thành phố Hà Nội mở rộng địa giới hành chính lần thứ 1 tính từ năm 1954 đồng tâm về 4 hướng không chỉ ngoại thành được mở rộng, gấp 2 lần nội và ngoại thành cũ tương ứng với nhu cầu phát triển của thủ đô trong quy hoạch và giải phóng. Địa giới Hà Nội sau khi mở rộng năm 1961: phía Đông giáp tỉnh Hưng Yên và Bắc Ninh, phía Tây và Nam giáp tỉnh Hà Đông, phía Bắc giáp tỉnh Vĩnh Phúc và Bắc Ninh. Diện tích Hà Nội năm 1961 là: 586,13 km2 gồm 4 khu nội thành và 4 huyện ngoại thành; dân số là 910.000 người địa giới gấp gần 4 lần và dân số gấp 1,5 lần so với năm 1960.

Ngã tư hàng Đào,năm 1960 (Ảnh tư liệu của Minh Trường-TTXVN)

Tiếp tục mở rộng địa giới hành chính lần thứ hai (1978)

Cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước thắng lợi, Hà Nội tiếp tục được chọn là Thủ đô của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Trong bối cảnh cả nước đi lên chủ nghĩa xã hội, Hà Nội cần mở rộng địa giới hành chính.

Để đảm bảo yếu tố an ninh quốc phòng Đảng và Nhà nước định hướng mở rộng Hà Nội về phía Bắc sang đất của tỉnh Vĩnh Phú và về phía Tây sang đất của tỉnh Hà Sơn Bình.

Trên cơ sở đó, ngày 17/7/1976, Hội đồng Chính phủ ra Quyết định phê duyệt Luận chứng kinh tế - kỹ thuật phát triển xây dựng Thủ đô đến năm 2000 quy hoạch chung của Hà Nội đến năm 2000 có quy mô dân số là 1,5 triệu người, Hà Nội sẽ trở thành một đơn vị kinh tế công - nông nghiệp và tự cân đối một phần quan trọng các nhu cầu phát triển; ngoại thành Hà Nội là vành đai xanh cung cấp thực phẩm, nơi bố trí các hoạt động văn hóa, nghỉ ngơi, các công trình đầu mối giao thông và vành đai bảo vệ môi trường, các thành phố vệ tinh xung quanh Hà Nội làm chức năng công nghiệp, nông nghiệp, dịch vụ và nghỉ dưỡng: Xuân Mai - Sơn Tây - Ba Vì, Vĩnh Yên - Tam Đảo - Bắc Ninh.

Ngày 29/12/1978, Quốc hội khóa VI kỳ họp thứ 4 phê chuẩn đề án của Chính phủ về việc mở rộng địa giới hành chính thành phố Hà Nội bằng việc sáp nhập một số huyện, thị xã, xã và thị trấn của tỉnh Hà Sơn Bình và tỉnh Vĩnh Phú vào thành phố Hà Nội: huyện Ba Vì (32 xã), huyện Phúc Thọ (22 xã), huyện Thạch Thất (19 xã), huyện Đan Phượng (15 xã và 1 thị trấn), huyện Hoài Đức (27 xã), thị xã Sơn Tây (9 xã và 5 phường) của tỉnh Hà Sơn Bình; huyện Mê Linh (22 xã và 2 thị trấn) và huyện Sóc Sơn (25 xã) của tỉnh Vĩnh Phúc[2]. Hà Nội sau mở rộng năm 1978, có diện tích là 2,123 km2, gồm 4 khu nội thành và 12 huyện thị xã ngoại thành, dân số là 2.500.000 người[3].
Sau đó, Hà Nội tiếp tục có những biến đổi địa giới hành chính nhỏ, chủ yếu là mở rộng địa giới hành chính về phía Tây và phía Bắc.

Ngày 03/01/1981, Hội đồng Chính phủ ra quyết định thống nhất gọi các đơn vị hành chính trực tiếp của thành phố trực thuộc trung ương là Quận, các tiểu khu thuộc Quận thống nhất gọi là Phường. Như vậy khu vực nội thành của Hà Nội thời điểm này gồm 4 quận là Ba Đình (15 phường), Đống Đa (24 phường), Hai Bà Trưng (22 phường) và Hoàn Kiếm (18 phường).