Từ áp lực quản trị đến yêu cầu tất yếu của thực tiễn
Theo số liệu của Bộ Nội vụ, tính đến năm 2025, cả nước vẫn còn 89.574 thôn và tổ dân phố. Mặc dù trong 10 năm qua, Việt Nam đã nỗ lực tinh giảm được khoảng 47.250 đơn vị, nhưng thực tế hiện nay cho thấy quy mô các đơn vị này vẫn rất không đồng đều và nhiều nơi chưa đáp ứng được tiêu chí theo quy định.
10 năm qua đã tiến hành tinh gọn được 47.250 thôn, tổ dân phố (Ảnh minh họa: Sơn Nguyễn).
Trước đây, trung bình mỗi xã chỉ quản lý khoảng 9 thôn, nhưng sau khi hợp nhất các xã, con số này đã tăng vọt lên bình quân 27 thôn/xã. Sự gia tăng gấp ba lần về số lượng đầu mối quản lý đã tạo ra áp lực lớn đối với chính quyền cấp cơ sở. Đặc biệt, tại các vùng miền núi phía Bắc, hiện vẫn còn hơn 21.000 thôn có quy mô dưới 150 hộ, trong khi tại các đô thị lớn như Hà Nội hay TP.HCM, có những tổ dân phố lên tới trên 1.000 hộ, gây ra sự chênh lệch lớn trong công tác quản lý.
Trước thực trạng đó, Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà đã thay mặt Thủ tướng ký ban hành Chỉ thị số 21/CT-TTg về việc sắp xếp thôn, tổ dân phố và bố trí đội ngũ người hoạt động không chuyên trách. Đây là văn bản chỉ đạo quan trọng, đặt ra lộ trình thực hiện chặt chẽ, khẩn trương: Trước ngày 31/5/2026, các địa phương phải hoàn thành việc kết thúc hoạt động đối với người hoạt động không chuyên trách tại cấp xã. Trước ngày 10/6/2026, UBND các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương phải hoàn thành rà soát và xây dựng phương án tổng thể sắp xếp thôn, tổ dân phố trên địa bàn để báo cáo cấp ủy. Trước ngày 30/6/2026, hoàn thành việc lấy ý kiến nhân dân, thông qua đề án tại Hội đồng nhân dân cấp xã và trình cấp có thẩm quyền quyết định sáp nhập. Trước ngày 5/7/2026 báo cáo tổng thể kết quả thực hiện về Thủ tướng Chính phủ.
Thủ tướng yêu cầu việc sắp xếp phải dựa trên cơ sở tôn trọng lịch sử, văn hóa, phong tục tập quán và điều kiện địa lý, đảm bảo sự gắn kết tự nhiên của cộng đồng.
Phân loại khoa học theo đặc điểm vùng miền
Để tránh việc sắp xếp một cách cảm tính, Bộ Nội vụ đã chủ trì xây dựng Dự thảo Nghị định mới, đưa ra các tiêu chí cụ thể về quy mô hộ gia đình cho từng vùng miền, nhằm tạo sự thống nhất trên toàn quốc.
Theo đề xuất, quy chuẩn về số hộ gia đình để thành lập hoặc duy trì thôn, tổ dân phố sẽ có sự khác biệt rõ rệt. Tại Hà Nội và Tp Hồ Chí Minh, thôn phải đạt từ 500 hộ trở lên; tổ dân phố đạt từ 700 hộ trở lên. Tại vùng Trung du và Miền núi phía Bắc, thôn từ 150 hộ; tổ dân phố từ 300 hộ. Tại vùng Đồng bằng sông Hồng và Đông Nam Bộ: Thôn từ 400 hộ; tổ dân phố từ 550 hộ. Tại vùng Bắc Trung Bộ: Thôn từ 350 hộ; tổ dân phố từ 450 hộ. Tại vùng Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên: Thôn từ 350 hộ; tổ dân phố từ 500 hộ (riêng Gia Lai, Lâm Đồng, Đắk Lắk tiêu chuẩn thấp hơn một chút, lần lượt là 300 và 450 hộ).
Ngoài tiêu chí về số hộ, các đơn vị mới thành lập phải đảm bảo có cơ sở hạ tầng thiết yếu phục vụ sinh hoạt cộng đồng. Đối với các khu vực biên giới, hải đảo hoặc nơi có địa hình chia cắt phức tạp, UBND cấp tỉnh có quyền quy định quy mô phù hợp với đặc thù địa phương.
Bộ Nội vụ đề xuất tiêu chí quy mô số hộ gia đình đối với thôn, tổ dân phố theo từng vùng, miền (Ảnh minh họa: Sơn Nguyễn).
Song song với việc sáp nhập các đơn vị hành chính là việc sắp xếp lại đội ngũ người hoạt động không chuyên trách, hiện đang có khoảng hơn 271.000 người trên cả nước. Chính phủ xác định rõ quan điểm: việc sắp xếp phải gắn liền với yêu cầu cơ cấu lại và nâng cao chất lượng cán bộ.
Theo Chỉ thị 21, các địa phương cần lựa chọn những người có uy tín, trách nhiệm, đủ năng lực vận động quần chúng để tiếp tục bố trí vào các chức danh ở thôn, tổ dân phố mới. Đặc biệt, Thủ tướng khuyến khích từng bước trẻ hóa đội ngũ, ưu tiên những người có trình độ ứng dụng công nghệ thông tin và kỹ năng quản trị cộng đồng tốt để đáp ứng yêu cầu của mô hình chính quyền địa phương hai cấp.
Đối với những người không tiếp tục tham gia sau khi sắp xếp, Chính phủ yêu cầu các địa phương phải xây dựng phương án giải quyết chế độ, chính sách đầy đủ, kịp thời và thỏa đáng theo quy định. Những trường hợp có phẩm chất và năng lực chuyên môn xuất sắc sẽ được xem xét tiếp nhận vào làm công chức, viên chức cấp xã nếu đáp ứng yêu cầu vị trí việc làm. Bộ Nội vụ cũng đã đề xuất mức khoán phụ cấp cho các chức danh ở thôn sau sáp nhập sẽ cao hơn so với hiện nay để tương xứng với khối lượng công việc gia tăng.
Lắng nghe tiếng nói từ cơ sở
Một điểm sáng trong chiến lược lần này là quan điểm chỉ đạo xuyên suốt: "Không cứng nhắc cơ học". Tại các địa phương như Tuyên Quang hay Lào Cai, việc sáp nhập không chỉ đơn thuần là gộp tên trên bản đồ mà là sự cân nhắc kỹ lưỡng về truyền thống văn hóa.
Ví dụ tại xã Đồng Văn (Tuyên Quang), dự kiến giảm từ 69 thôn xuống còn khoảng 20 thôn. Người dân ở đây rất đồng tình với việc giữ lại tên gọi có giá trị thương hiệu như "Mã Pì Lèng" cho thôn mới sau sáp nhập để phục vụ phát triển du lịch cộng đồng. Điều này cho thấy nếu việc sắp xếp gắn liền với lợi ích thiết thực của người dân, sự đồng thuận sẽ rất cao.
Khi thực hiện sắp xếp thôn, xã Đồng Văn (Tuyên Quang) dự kiến sẽ giảm từ 69 thôn xuống còn khoảng 20 thôn. Ảnh: My Ly/Tuyenquang.gov.vn
Để đảm bảo tính dân chủ, mọi đề án sáp nhập đều phải được tổ chức lấy ý kiến nhân dân một cách công khai, minh bạch. UBND cấp xã có trách nhiệm tổng hợp, tiếp thu và giải trình các ý kiến đóng góp của cộng đồng trước khi trình Hội đồng nhân dân thông qua.
Việc hoàn thành sắp xếp thôn, tổ dân phố trước ngày 30/6/2026 là động lực để tiếp tục vận hành hiệu quả mô hình chính quyền địa phương hai cấp đã được triển khai một năm qua. Khi các đầu mối ở cơ sở được tinh gọn và chuyên nghiệp hóa, chính quyền cấp xã sẽ có thêm nguồn lực để tập trung vào công tác quản lý nhà nước, thực hiện phân cấp phân quyền mạnh mẽ hơn và phục vụ người dân tốt hơn thông qua chuyển đổi số và cải cách thủ tục hành chính.
Dù khối lượng công việc từ nay đến cuối tháng 6 năm 2026 là rất lớn, nhưng với sự chỉ đạo quyết liệt từ Thủ tướng Chính phủ và sự vào cuộc đồng bộ của các bộ, ngành, địa phương, hệ thống chính trị cơ sở của Việt Nam sẽ có một diện mạo mới: tinh gọn hơn, hiệu quả hơn, gần dân hơn.
